CAPCALERA: la botiga

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dimenge, 11 d'abril

Eric Gonzales

Dimenge, 31.1.2021 03h00

L’origina de las particularitats foneticas deu gascon


Comentaris 15 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (50 vòtes)
carregant En cargament





Au cors deu passatge deu latin parlat au gascon, que i aparí ua seria de cambiaments fonetics qui hèn deu gascon un dialècte pro individualizat dens l’ensemble occitan entà que de qui n’i a e sostiengan que s’ageish en realitat d’ua lenga distinta. Aqueths cambiaments fonetics, particulars au gascon dens l’ensemble occitan, que’us sòlen explicar peu substrat. Çò qu’ei lo substrat? Qu’ei la lenga qui’s parlava anteriorament a l’implantacion d’ua auta, ací lo latin.
 
Abans l’arribada deus romans, lo pòble autoctòne dens lo territòri qui ei uei la Gasconha qu’èran los aquitans; los qui defenden l’idea que las particularitats aqueras deu gascon e’s deven au substrat que vòlen díser que la fonetica de l’aquitanic, la lenga parlada per aqueths aquitans, explicaré los cambiaments fonetics patits peu gascon dens la soa evolucion a partir deu latin parlat.
 
D’explicar las caracteristicas pròpias a un idiòma romanic peu son substrat qu’èra corrent a las darrerias deu sègle XIXau e dinc a las annadas 1970. Atau, qu’explicavan l’existéncia de la vocala [y] (la qui s’escriu u) en francés peu substrat celtic. Uei lo dia, l’explicacion peu substrat n’a pas mei tant de vòga. Martin-Dietrich Glessgen, ua de las mei hautas autoritats de la linguistica romanica actuau, qu’escriu (Linguistique romane, p. 312) qu’”aquera teoria e supausa ua hòrta regionalizacion deu latin parlat” e que pensa qu’ei “possible que los substrats avossen ua accion sus la regionalizacion du latin [e per tant sus la fisionomia de las lengas romanica qui’n sòrten], mes aquera suposicion que demora ipotetica e pòc probabla”.
 
Que i a un consensus tà considerar que s’i pòt identificar, haut o baish, l’aquitanic au protobasco; que serén estats, l’un e l’aute, duas lengas hèra pròchas, o, mei probablament, duas variantas de la medisha lenga. A partir de ‘quiu, com lo basco de uei lo dia e contien un sarròt de mots d’origina latina, que s’i a volut har un comparèr sistematic deus cambiaments fonetics aparits en basco e en gascon. La tòca d’aqueste article qu’ei d’alargar lo comparèr aus cambiaments fonetics aparits dens las lengas ibèroromanicas (castelhan, portugués, aragonés) e en catalan (lenga occitanoromanica de transicion dab l’ibèromanic) entà demostrar que ne i a pas nada semblança d’evidenta d’un ligam especiau enter los cambiaments fonetics qui modelèn lo basco actuau e los qui modelèn lo gascon.
 
D’auta part, uei lo dia que s’i a podut reconstituir en partida lo protobasco e que’m servirèi tanben d’aqueste entà la mia demonstracion.
 

Comparèr de las evolucions foneticas: lo gascon, lo basco, las lengas ibèroromanicas
 
Destequem las evolucions foneticas qui mian deu latin tau gascon, tau basco e tà las lengas ibèroromanicas.
 
1) F > p: le F latin que da en basco [p]. Ex.: FAGU(M) > pago, au lòc qu’en gascon que da [h]: FAGU(M) > “hau”. Dens d’autes cas, com FLORE(M) > lore “flor”, que poderem pensar a ua forma intermediària [hlore] seguida de la caduda de l’aspiracion, mes qu’ei mei probable que l’evolucion estosse FLORE > [plore] > lore dab la caduda de p davant l caracteristica deu basco (cf. mei baish). Per contra, qu’avem ua evolucion correnta F > h en castelhan: FERRU > hierro “hèr”, e invèrsament F > f en aragonais: fierro; los qui ac vòlen tot explicar peu substrat ne’s disen pas quin un territòri qui sòlen restacar au domeni lingüistic e etnic protobasco (l’Aragon, o au mensh lo haut Aragon dinc a Òsca) e pòt conéisher la medisha evolucion que lo catalan e lo portugués (o enqüèra lo francés, l’occitan generau), qui eths tanben guardan la f.
 

latin basco gascon castelhan aragonés
FAGU(M) pago hau    -   -
FERRU(M)   - hèr hierro fierro
 
 
2) L’evolucion de LL latin qu’ei tanben particulara en gascon: CASTELLU(M) > castèth, BELLA > bèra. En basco, ne l’encontram pas jamei a la fin d’un mot, mes enter duas vocalas LL que da ua [l] simpla: CELLA > gela “crampa “, quan la L simpla latina e da, era, ua [r]: VOLUNTATE(M) > borondate, “volontat”. Qu’ei lo contra en gascon: ALA > ala, mes BELLA > bèra. Lo basco e lo gascon que presentan ací evolucions opausadas. Qu’an en comun, se voletz, de distinguir los resultats de la l simpla e de la ll dobla deu latin, mes las lengas ibèroromanicas que mantienen eras tanben aquera distincion: HAC ILLE, HAC ILLA > aquell, aquella en catalan, au ras de VOLARE > volar; en castelhan, qu’ei parièr dab HAC ILLA > aquella, au ras de ALA > ala; lo portugués que resòlv d’ua manièra enqüèra diferenta lo problèma, per l’evolucion d’ll en l e la caduda de l intervocalica (VOLARE > voar). Mes dens tots los cas, que vedem que la distincion enter los resultats de la l simpla e los de la ll dobla deu latin e’s mantien.
 
Tablèu recapitulatiu
latin basco gascon castelhan catalan portugués
CELLA gela        
VOLUNTATE(M) borondate        
VOLARE    - volar volar volar voar
ECCU ILLA    - aquera aquella aquella aquela
 
 
3) La caduda de n intervocalica deus mots latins, caracteristica deu gascon dens l’ensemble occitan (UNA > ua), que’s hè en basco: CORONA > koroa. Lo portugués que presenta lo medish fenomèn: lua, coroa. Que s’ageish en fèit, com entà l, deu mantien de l’oposicion enter n simpla (qui despareish) e nn dobla (qui da n): en gascon qu’avem en efèit PANNELLU(M) > paneth dab mantenement de la n, e lo mot protobasco *eNala, on N equivau a ua n dobla, que da enara, “irongleta”, en basco modèrne. En castelhan, qu’avem LANA > lana “lan” au ras de PANNU(M) > paño “drap”, en catalan LANA > llana au ras de PANNU > pany “pandòt de camisa”. Atau, qu’avem ací ua evolucion comparabla non solament en basco e en gascon, mes tanben en catalan, en castelhan e en portugués, qui consisteish a mantiéner la distincion qui existiva enter n simpla e n dobla.
 
Tablèu recapitulatiu: exemples de mots latins o protobasco dab ua n (corona, luna) e dab duas (*eNala, pannu(m), pannellu(m))
 
 
latin (protobasco) basco gascon castelhan catalan portugués
CORONA koroa (coroa: gascon ancian) corona corona coroa
LUNA   -   lua luna lluna lua
(*eNala) enara        
PANNU(M)   - pan paño pany pano
PANNELLU(M)   - paneth   -   -   -
 
 
3) R iniciau > err- en basco: REGE > errege “rei”; aqueth fenomèn qu’ei comparable au deus mots gascons en arr-, com arren, deu latin REM. Que s’ageish d’un fenomèn qui trobam tanben en castelhan e e en catalan, mes de manièra pas tan sistematica: atau, en castelhan, RADICARI > arraigar “enradigà’s”; en catalan, RADICE(M) > arrel “arraditz”. Ne sèi pas se i a exemples d’aquera evolucion en portugués.
 
4) MB e ND deu latin que passan a m e n en basco: CONVITATU > [gombitatu] > gomitatu “convidar”. Qu’ei parièr en gascon: CAMBA > cama, VENDERE > véner; mes que i a exemples au mensh de la prumèra d’aqueras duas evolucions en castelhan e en catalan; atau, en catalan, CUMBA > coma “coma”.
 
5) Los grops BR e TR deu latin que’s simplifican o que pèrden la r en basco come en gascon (LIBRU > basco liburu, gascon libe), mes mei enlà, en basco, que i a tanben ua simplificacion de tota b o p seguida d’ua auta consonanta: (PLANU > lau “plana”). Òr, ni lo castelhan ni lo portugués ne sauvan CL e PL quan son a l’iniciala d’un mot: PLENU(M) > castelhan lleno, portugués cheio, CLAVE(M) > castelhan llave, portugués chave, çò qui n’apareish pas en gascon: plen, clau. Lo castelhan e lo portugués que son donc sus aqueste punt au mensh autan pròches deu basco com lo gascon, shens que poscam explicar aquera evolucion per un substrat protobasco (de mau considerar peu castelhan e a excludir peuu portugués).
 
Tablèu recapitulatiu: evolucion de PL latin iniciau
latin basco gascon castelhan catalan portugués
PLANU(M) lau plan llano pla chaõ
 
 
6) Enfin, lo fonèma [v] n’existeish ni en basco ni en gascon, mes n’existeish pas tanpòc en lengadocian ni en haut auvernhat, ni, dens las lengas ibèromanicas, en castelhan, en aragonés e en catalan (sonque lo valencian). Que’u trobam per venciva en portugués. Meilèu que de pensar que lo protobasco auré podut aver ua influéncia tau qu’auré impausat la prononciacion [b] de v a la mei grana partida de la peninsula iberica e a un tèrç deu territòri de l’occitan, ipotèsi qui evem espudir per’mor que ne i a pas d’autes indicis d’aquera influéncia, qu’ei mei simple de constatar dab los romanistas un balançament enter la prononciacion de b e la de v (qui’s prononciava a l’origina [w] en latin).
 
 
Conclusion
 
Que vedem que mei d’un fonèma o grop de fonèmas identics deu latin e presenta evolucions identicas o parallèlas en gascon, en basco e dens las lengas ibèroromanicas. Ne i a pas nada evolucion de tradicionaument qualificada de “pròpia au gascon” qui pertòque lo gascon, lo basco e nada auta lenga de l’entorn. On ei, en aqueras condicions, la singularitat gascona, on son las afinitats especiau deu gascon dab lo basco tant de còps soslinhadas per lingüistas qui i a?
 
Tà l’auta setmana, que’vs parlarèi de la datacion de las particularitats foneticas deu gascon, com pròva de mei que de las explicar peu substrat n’ei pas satisfasent.
 
(Que seguirà.)
 



abonar los amics de Jornalet

 

 
 
 
 
 



publicitat
BANNER1: IEO Arièja



Comentaris

2 de febrièr 14.52h

#14 Monsieur Gonzales,

Dont acte.
Mais votre opinion est en débat, comme toutes les opinions, et ce débat n'est nullement tranché, ni dans un sens ni dans l'autre. On ne peut même pas dire s'il le sera un jour d'ailleurs. Toute argumentation est acceptable et vos arguments sont parfaitement recevables. La seule chose, ce qui pose problème en fait, est de savoir d'où vous parlez et si votre engagement militant vous permet d'être neutre sur ce sujet du gascon, langue ou dialecte, qui s... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 12   votar negatiu 5
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

2 de febrièr 13.50h

#10 Ne comprenetz pas que s'ageish d'un article de vulgarizacion. N'ei pas lo prumèr còp qui s'i publica articles de vulgarizacion lingüistica sus Jornalet; Sumien e Revèst qu'ac an hèit. D'auta part, se compreni plan çò qui escrivetz, qu'ei tot juste se un autor qui defend l'idea que lo gascon ei un dialècte de l'occitan a lo dret de parlar seriosament deu subjècte (e atau medish un autor qui defend l'idea que lo gascon ei ua lenga autonòma): lo vòste argument qu'ei estranh.

Mes qu... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 12   votar negatiu 10
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

2 de febrièr 12.16h

Eric, en davant ! Que i a de seguir aqueth camin , de laurar pregond.


Valora aquest comentari:   votar positiu 6   votar negatiu 2
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

2 de febrièr 10.35h

#8 "Ne voi pas que lo men nom aparesca per l'eternitat ligat a un subjècte tan pòc interessant." En tota modestia !


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 5
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

2 de febrièr 10.33h

Tout à fait! et c'est tout le problème de ce genre d'article d'opinion : ils ne font que conforter les croyances des lecteurs, pour la plupart sans doute aquis à la cause occitaniste, alors qu'il faudrait prendre un peu de hauteur et considérer des idées différentes. Ici, chacun va rester sur ses positions, et rien de va évoluer. L'idéologie prend largement le pas sur la science, dommage...


Valora aquest comentari:   votar positiu 7   votar negatiu 8
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

2 de febrièr 09.31h

#9 Cet article est critiquable mais reste une alternative dans un débat qui doit rester ouvert. Même si le consensus scientifique actuel ne va pas dans ce sens, la science n'est pas un dogme car le dogme c'est la religion. Toutefois ce sujet du gascon (dialecte? langue? origines? datation?) est bien entendu extrêmement sensible au sein du microcosme régionaliste où s'opposent, souvent violemment (on peut bien se demander quels sont les enjeux), des points de vue très antagonistes qui sont... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 9   votar negatiu 5
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

2 de febrièr 06.42h

#8 Modestie aussi dans le style, mdr, plus artificiel et maladroit tu meurs..Sinon concernant l'article, un ramassis d'idées connues et orientées, et qui omet volontairement une grande quantité de données, d'idées ou d'options. Peu crédible.


Valora aquest comentari:   votar positiu 10   votar negatiu 3
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

1 de febrièr 18.44h

#7 " los qui èm capables d'aver rasonaments plomats"

en tota modestia !


Valora aquest comentari:   votar positiu 6   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

1 de febrièr 17.36h

#1 "Laissons les spécialistes traiter ce genre de sujet!" ce'ns ditz lo qui escriu barloquerias de pseudolingüistica suu son blòg e sus Facebook, au lòc de deishar parlar los qui èm capables d'aver rasonaments plomats (òm que pòt non pas estar d'acòrd, mes en aqueth cas que contrargumentan). "On est plus ici dans l'idéologie que dans la linguistique": un acús infondat e injuste. Tostemps parièr dab Joan Peiroton, l'inventor deus manlhèus gascons en catalan !


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 10
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

1 de febrièr 14.25h

#5 Tolérance!!!!! convivéncia e paratge!!


Valora aquest comentari:   votar positiu 10   votar negatiu 5
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

5 -10 -20 -tots
1
-
2 >




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament

  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas aqueles comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat
BANER3: Ràdio Occitània

Perfil

Eric Gonzales

Eric Gonzales logo rss

Eric Gonzales, licenciat en istòria e lètras classicas, escrivan, editor e traductor. A l’òra d’ara, que tribalha com expèrt a l’Institut Occitan d’Aquitània; qu’ei tanben membre deu Conselh lingüistic deu CPLO.

mai d'informacions

contactar l'autor

Categorias

Las mai...


Mai d'articles

Archius




D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions