CAPCALERA: la botiga

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dimècres, 3 de març

Eric Gonzales

Dimenge, 17.1.2021 03h00

Quan s’i deishè de parlar basco en Gasconha?


Comentaris 35 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (24 vòtes)
carregant En cargament


Quan s’i deishè de parlar basco en Gasconha? Ne pretendi pas ací respóner ad aquera question. Aqueste article qu’ei simplament ua reaccion a ua mapa qui estó publicada sus Facebook, e qui reproduseishi ací, segon la quau e s’i auré parlat basco en Bearn, en Lanas e en Hauta Bigòrra dinc au sègle XIau.
 
Ua mapa de ‘quera traca n’ei pas ideologicament neutra: que s’ageish de demostrar, un còp de mei, los ligams enter lo País Basco e la Gasconha entà miélher desgahar aquesta de l’ensemble occitan. Per aquò, qu’ua tau mapa aja ua foncion ideologica ne vòu pas díser que sia faussa. Ací, que vau essajar de demostrar que n’ei.
 

 

Lo cas de las vaths d’Aspa e de Varetons
 
Dens los parlars d’Aspa e de Varetons (au bèth sud-oèst deu Bearn; la vath de Varetons qu’ei tòc-tocanta de la província basca de Sola), las consonantas oclusivas shordas intervocalicas deu latin - [k], [p], [t] - que’s mantienen, com en italian. Qu’ei un fèit unic dens la Romània occidentau (França d’Òil, Occitania, Espanha, Portugau, Sardenha): pertot aulhors dens lo domeni de las lengas romanicas occidentaus, que passan a [g], [b], [d] (sovent realizadas espirantas, d’aulhors) o que’s vocalizan; en francés, que pòden autanplan desparéisher. Qu’ei un fèit conegut deus romanistas.
 
Atau, en Aspa e en Varetons, que diseràn Ad aquera hemna, que l’èi aimata, au lòc que pertot aulhors en Occitania qu’auram aimada.
 
Eh donc, los lingüistas qui estudian lo passatge deu latin parlat a las lengas romanicas qu’an datat lo passatge de [k] a [g], de [p] a [b] e de [t] a [d]: que dataré de la fin deu sègle IVau.
 
Autament dit, se en Aspa e en Varetons e disen, per exemple, sapa (latin SAPA), au lòc que pertot aulhors en Occitania e’s ditz saba, que vòu díser que s’i parlava latin, en Aspa e en Varetons, dejà au sègle IVau (e lhèu abans). Autament, aqueth mot que’us seré arribat dab la forma saba, e saba que dirén. Lo passatge de [p] a [b] que’s hasó pertot en Occitania, sonque en Aspa e en Varetons.
 
Se s’i parlava latin au sègle IVau en Aspa e en Varetons, ei possible que s’i parlèsse basco au sègle XIau? Lo basco, distint mes hèra pròche de l’aquitanic (que s’agiva probable de duas variantas de la medisha lenga) qu’estó portat per l’invasion vascona deu sègle VIau e qu’ei lhèu aquesta qui explica que s’i parle basco en Labord, en Baisha Navarra e en Sola. Mes en Bearn e en Lanas? Ne seré pas impossible, ce pensaràn daubuns: fin finala, se la diglossia francés-occitan e dura despuish ueit sègles, la diglossia gascon-basco qu’auré podut durar au mensh autant.
 
 
Romanizacion e cristianizacion
 
Mes qui pensa atau ne coneish pas la fòrça de la romanizacion, qui a comptar deu sègle IVau e s’emparè sus la cristianizacion (e vice-versa) entà har penetrar lo latin dens las campanhas mei estremadas. La cristianizacion qu’estó ua puishanta aliada de la romanizacion: qu’ac saben los medishs lingüistas qui disí adès, los qui estudian lo passatge deu latin parlat a las lengas romanicas.
 
Que s’escad que coneishem lo prumèr avesque d’Auloron, ua vila deu pèmont bearnés hèra pròcha de las vaths d’Aspa e de Varetons: qu’èra sent Grat, e que vivè au sègle Vau. Se las vaths d’Aspa e de Varetons n’èran pas enqüèra cristianizadas quan sent Grat e deviengó avesque, que’n devón viste estar, dab un avesque a las lors pòrtas, de la diocèsi deu quau e hasèn partida!
 
E l’aquitanic? Se lo gallés e s’estenhó enter lo sègle Vau e lo VIIau, segon las estimacions, que’n devó estar parièr de l’aquitanic. Lhèu l’arribada deus vascons - la sola causa qui’ns poderé perméter de pensar lo contrari - e’u dé ua navèra alet, mes, totun, la lenga escriuta qu’èra lo latin, e la diglossia qu’èra a la soa favor, e donc per tant a favor de la soa forma populara, lo gascon qui emergiva pòc a pòc deu latin parlat, e qui’s considerava enqüèra com ua forma d’aqueste; n’èra pas de bèra pausa a favor deu basco.
 
Adara, perqué s’i parla basco au País Basco? Quin s’i mantiengó? Ne n’èi pas la responsa, mes que harèi un comparèr. Dens la hauta Edat Mejana, las poblacions deus dus costats deu baish Danubi qu’èran bilingües, eslau e latin tardiu; de l’un costat deu fluvi lo latin tardiu que trionfè, e que deviengó lo romanés; de l’aute costat, que ganhè la partida l’eslau, e que deviengó lo bulgar. Estranhament, lo romanés que trionfè, en partida, en un territòri (Valaquia, Moldavia) qui n’èra pas jamei estat roman (com lo basco en Gipuzkoa, en Biscaia e en Araba, regions qui n’èran pas bascas, ce sembla, quan los romans arribèn).
 
Mes rai. De saber perqué lo basco e s’ei mantiengut n’ei pas lo men problèma. Per venciva, que hè ariçar lo fanatisme de bèths uns qui gausan publicar mapas shens avançar lo mendre element de demonstracion e’ns vòlen har créder qu’au sègle XIau que s’i parlava basco a Pau, a Dacs e a Bedós.
 
 
 
 
abonar los amics de Jornalet
 
 


 



publicitat
BANNER1: IEO Arièja



Comentaris

22 de genièr 15.56h

#34 Vous avez raison, c'est comme si on disait des Romains de l'Antiquité qu'ils parlaient italien.


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

22 de genièr 12.23h

Ne's parlè pas jamèi basco en Gasconha. Que's parlè dilhèu aquitan en Vasconia mès briga basco. Los poblants de Gasconha qu'èran eretèrs deus Aquitans e pas deus Bascos.

Bona jornada.


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 1
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

20 de genièr 06.16h

"edat miejana", perdon.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

20 de genièr 06.14h

Ua question parallèla a la pausada per l’Eric qu’ei la de la termièra lingüistica deu proto-gascon, costat transpirenenc. N’i a pas nada rason d’imaginar que le proto-gascon, fruit de l’evolucion deu latin en çò deus « vascones » continentaus a la debuta de l’edat miejan (ja format en 600) s’arrestava a la fontièra estatau contemporanèa. Ja sabem que’s parlava enqüèra gascon a St Joan de Luz au sègle 16 e en Guipuscoa dinc a la debuta deu sègle 20. La nocion ... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 3   votar negatiu 1
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

19 de genièr 19.23h

#30 deu fr. "remarquer". Que i arribi totun.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

19 de genièr 19.03h

#29 deu fr.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

19 de genièr 19.02h

#19 Ne's ditz "Que's ved", mes "que's coneish". En aqueth cas, qu'ei lo vèrbe "conéisher" qui s'emplega; qu'a ací lo sens deu fr.


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

19 de genièr 18.50h

#20 Adixatz , vous avez raison je vais augmenter votre commentaire , en haute bigorre des lauburu que nous appelons les quatre poires on en trouve partout sur les linteaux de portes , des toponymes d'origine aquitaine ou proto-basque , des noms de villes, de villages ,de montagne , de vallée , je cite des exemples : le val d'Aran > aran vallée en basque ,Lombrès comme Lumbier en Navarre >Ilumberri=ville nouvelle, Visker > même mot que le basque Biskar = dos, crête de montagne, Viscos >... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 9   votar negatiu 1
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

19 de genièr 17.59h

#26 L'ortografia francesa deus toponimes qu'a a bèths còps fantasias. Aus Hauts Pirenèus, que i a ua comuna qui s'apèra en francés "Visker" (en aqueth cas, qu'ei basco, ja, mes ne i a pas nada rason tà que i aja ua k en francés e ne i ei pas en gascon). En Lanas, ua comuna que s'apèra "Bégaar", dab duas a-s (en gascon, Begar). Ne coneishi pas l'origina deu nom d'"Issanka", mes ne deu pas aver arren a véder dab lo basco. D'aulhors, ne i a pas nat toponime de semblable au País Basco.


Valora aquest comentari:   votar positiu 5   votar negatiu 1
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

19 de genièr 13.26h

I-a quauquaren que m'a totjorn sorprès e que benlèu un de vosautres me podrà explicar : cossi se fai que i-aja entre Sèta e Montpelhièr, pron luonh d'Aquitània e dau bascoat, doncas, un vilatjon que se sona Issanka ? Quina es l'origina d'aquel toponim ?


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

5 -10 -20 -tots
1
-
2
-
3
-
4 >




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament

  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas aqueles comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat
BANER3: Ràdio Occitània

Perfil

Eric Gonzales

Eric Gonzales logo rss

Eric Gonzales, licenciat en istòria e lètras classicas, escrivan, editor e traductor. A l’òra d’ara, que tribalha com expèrt a l’Institut Occitan d’Aquitània; qu’ei tanben membre deu Conselh lingüistic deu CPLO.

mai d'informacions

contactar l'autor

Categorias

Las mai...


Mai d'articles

Archius




D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions