CAPCALERA: la botiga

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dimècres, 21 d'abril

Laurenç Revèst

Dijòus, 28.1.2021 03h00

Canadà (2)


Comentaris Pas cap de comentari    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (7 vòtes)
carregant En cargament


Çò que chambia tanben son los panèls “Arrêt” en plaça de l’anglicisme “Stòp” en cò nòstre
© Ruud Hein




Etiquetas
Canadà, Quebèc, Revèst

Província de Quebèc, Quebèc
 
Avèm aterrat dins “La bela província”. Un còup recuperat totas las malas, avèm un apuntament de grop. Que fasèm una partiá de nòstre sejorn amb un grop. Fasèm conoisséncia amb la guida. Una quebequesa rossa. Quora parla lentament se comprenèm. Mas per si rire parla lèu, e alora chal ben far atencion. Es ver que parla francés. E nosautres parlam a la basa una autra lenga, l’occitan. Mas quitament las autras personas dal grop –un grop d’obriers picards d’una usina de pneumatics- donca de mema lenga mairala francesa que la guida, an un chicolin de mal. Bòn, chal dire que comprenèm ren totjorn aquelos tanben quora parlan francés amb l’accent picard. Mas parlan ren francés picard sembla.
 
Un autre ditz estonat a la guida “Òu, mas avètz un accent estranh”. E la guida respònde alora subran, d’un biais excellent “Monsur, l’accent, sètz vos que l’avètz. Aicí «aquel» accent es de tot lo monde, es normal”. E pan sus lo nas. Auriá poscut far d’economicotoristicament corrècta, coma se fa sus la “Còsta d’Azur” que cadun se vende e vende l’ànima dal país, per totes, per aver quatre sòus. Se vendriá los parents quitament. E i perdèm tot, la lenga, la cultura, la terra. Me sento amerindian subran. E ges francofòn... Mas la guida o sap ren penso. Tota aquela equipa, prenèm l’autobus.
 
Descurbèm lo novèl monde per la pòrta de Quebèc, Quebèc es una de las mai vielhas vilas d’America de nòrd.
 
La primiera installacion europea nòrdamericana fuguèt un luec a costat, nomenaa “Charlesbourg-Royal” e datava de 1541. La devèm notadament a Joan-Francés de La Ròca de Roberval naissut a Carcassona d’un paire lengadocian, sa maire es Isabèl de Peitius de familha dal Dalfinat occitan. Es protestant. Aicí al Quebèc, i son de francofòns protestants d’un biais pron important. Se ditz que la populacion en general son originaris de Peitius, Normandia e Bretanha. Benlèu que dintre i son tanben d’occitans d’origina. Nòto de comèrcis amb de noms que son benlèu occitans: Vallieres, Nadaud, Rioux, Boisvert... De Valieras, Nadau, Rius, Boisverd graficament francizats segurament.
 
Aquel aventurier, chambièt pi lo nom d’aquela installacion en “France-Roy”, èra un pròche dal rei e zelat donca. Senhor de guerra, corsari, cortesan de Francés Ier, vici rei de Canadà e senhor de Roberval. Mas foncionèt ges durablament aquela colonizacion e chalguèt esperar mai qualquas annaas per veire una installacion europèa contunha, fins aüra donca.
 
Vesèm l’esplanada davans lo Chastèl de Frontenac. M’en aviso, “Je me souviens” es la devisa de Quebèc, s’atròba sus totas las placas de veituras. Mas qual se’n avisa que lo nom de Frontenac es tanben lo nom d’un personatge de familha d’origina occitana e d’una comuna occitan gascona de l’Entre doas mars? Frontenac es devengut tanben lo nom d’una comuna quebequesa.
 
Loís de Buada, còmte de Frontenac e de Palluau èra un governaire de la Nòva-França. Es naissut en França, que son paire Antòni de Buada (Buade) de Frontenac, companhon dal bearnés e rei Enric IV i comprèt un chastèl (a Palluau, d’aicí lo “de Palluau” ajustat après) en seguir segurament la cort gascona que s’emparisenquèt. Ben après el i aguèt un occitan lengadocian Felip de Rigaud de Vaudrulha de Castèl nòu d’Arri (una comuna se sòna Rigaud) e tanben un albigés Jaume-Peire de Tafanèl de La Jonquièra. E entre los dos, un autre -mas governaire interimari- èra l’occitan borbonés Rotland-Michèu Barrin còmte de La Galissoniera.
 
Davalam per veire las charrieras ancianas. D’artistas profièchan dal solelh, son vestits de capas e d’espasas, jugan a se bàter e a bramar “òu, ai, esquiva, bim, bam bom...”. Una reconstitucion toristica. Coma las fèstas medievalas en cò nòstre, o dals amerindians que veirem après. Las maisons son de peiras. Fan pensar a Nantas amb lor cubert e fenèstras. Se compran una carta postala.
 
Passam dins un quartier de Quebèc que pòrta ancara un autre nom occitan. Montcalm, èra una ciutat aüra restachaa a Quebèc. Ven dal nom de Loís Jausèp de Montcalm-Gozon, marqués de Sant Veran dich de Montcalm. Era naissut en 1712 a Candiac en Lengadòc, a l’extrèma oèst de Provença linguistica e defuntèt en 1759 a Quebèc. Qualquas decennias mai tardi, restarai un an en Vau Naja, a costat de Vestric e Candiac. E passèro sovent davans lo Chastèl que veguèt nàisser Montcalm. A degut se gelar al Quebèc. Las temperaturas e la natura son diferentas.
 
Candiac es devengut tanben lo nom d’una comuna quebequesa.
 
Anam veire lo Colisèu de Quebèc. Un bastiment mòstre. L’oquei al Canadà e dins los estats nordics dals Estats Units d’America coma Alasca, Minnesota, Michigan o Massachusetts es un dals espòrts màgers. Al Canadà particularament es l’espòrt nacional d’ivèrn que passa davant los autres. En cò nòstre es subretot practicat dins los Alps, en Gavotina, a Briançon e Gap. Per lo rèsta, la popularitat es tenguá per lo fotbòl o lo rugbi.
 
Particularitat de la capitala, intègra aüra doas autras enclavas, una municipalitat amerindiana Wendake, resèrva urona-oendata de Quebèc e la vila de L’Ancienne-Lorette, municipalitat qu’es ges integraa a Quebèc contrariament a las vesinas. Quebèc es la capitala dal Quebèc mas Montreal es la ciutat la mai poblaa, o chal dire. E coma de’n pertot en fach, Quebèc e Montreal son de ciutats rivalas coma Marselha e Niça o Montpelhier e Tolosa... o Mentan e Suspèr.
 
Un autre occitan, Loís Armand de Lòm d’Arce dich baron de Lahontan o La Hontan, es l’autor d’una etnologia sus l’organizacion politica dals diferents pòbles dal Quebèc en nacions. Un òme mai en cèrcha de nacion?
 
Visita d’una Resèrva indiana. Un òme presenta sa nacion. Son istòria, lo biais de viure dins un musèu. Lo desplaçament de territòri, de negociacions per subreviure sovent... La cristianizacion, lo tèrm de salvatge qu’èra emplegat avans. Se sente de cultura darrier, de sens de la terra. Sèm luenh dal nonren que vesèm dins la cultura de la consomacion nòrdamericana.
 
Se pòl tot far dins la resèrva. Manjar, préner un cafè, durmir. I es un magasin de recòrdis. Se vende de rits de fusta, d’òus de fusta amb de motius amerindians subre, d’orses de pelucha, d’aganta chauchavielhas. De causas de cuèr. Dins lo vilatge, las maisons son bassas e de fusta mas i son d’autras partiás. De fach, lo rapòrt entre estat canadian e amerindians es ancara complicat. Chal esperar solament 1952 per que la ciutadanetat canadiana sieie donaa a las Primieras Nacions. E i es un sistèma especial per elos, gerit per lo Ministèri dals Afars indians e dal Nòrd canadian, devengut despí lo Ministèri dals Afars autoctòns e dal Nòrd Canadà. Existe un Registre dals amerindians per los amerindians qu’an l’estatut oficial d’Indian. An de dreches especials ligats a las resèrvas indianas e son exemptats d’impòstes per los trabalhs faches dintre. E los amerindians son classats diferentament dals inuits. Mas existon d’indians non inscriches! Nòstra guida es fiera de dire qu’a un setzen de sang amerindiana. Fa un pauc una legitimitat. Sembla complicat per los mestisses d’aver un drech especific tanben. E existon de segur un molon d’amerindians que vivon fòra de resèrvas. Perqué la resèrva es pichona e mancan de plaça tanben. Fa pensar a Mónego. Pi ne’n son que vòlon viure la vita canadiana coma de ciutadans lambda.
 
Me sembla que lo rapòrt entre francofòns de Canadà e amerindians deuriá èstre ameliorat. Los amerindians son la minoritat, dins la minoritat. E pasmens, èran ben avans tot lo monde. Quitament d’unas nacions amerindianas quebequesas vòlon ren parlar francés mas anglés per marcar lor diferéncia. En dire que parlar francés los empacha de comunicar facilament amb l’estat canadian, majoritariament anglofòn e subretot qu’es una lenga mai interessanta economicament. I son ben de toristas estatsunians aicí, es ver. Lo francés es coma una lenga regionala en Canadà.
 
Aquel rapòrt als amerindians deuriá èsser ameliorat perqué ai l’impression que d’unos francofòns se’n chautan dals amerindians. A l’imatge dals anglofòns que se’n chautan dals autres, francofòns, coma dals amerindians d’alhors.
 
La guida nos parla de Peire La Mòta (La Motte) dich Lo Vielh de St Paul, Senhor de La Mòta (o Peire Lamòta) naissut en agenés que foguèt apelat amb son regiment per aparar los quebequeses dals iroquois. Servirà coma governaire de Montreal devèrs 1670. Los europencs posquèron comptar sus l’ajua de nacions amerindianas enemigas. Gràcias a lors rivalitats, aguèron de sosten. Perqué al final, mestreesson tot lo territòri. Mas sembla que i aien mai d’amerindians en Canadà qu’als Estats Units.
 
Nos parla de Loís Riel que faguèt un govèrn provisòri en declarar l’independéncia de Manitoba un territòri poblat per una majoritat d’amerindians e de francofòns e mestisses francofòns. L’interdiccion dal francés e la continuïtat de la colonizacion per d’anglofòns amb lo sosten de la confederacion canadiana faguèt qu’aüra los amerindians e los francofòns son fortament minoritaris. Demorèt totun de personalitats coma Albert Vielfaure, al nom occitan de Vivarés, contemporan e òme politic francomanitoban.
 
Sèm de retorn lains aquel autobus.
 
Viatge lòng, monotòne. Ancara mon paire amb sos carculs mentals. Los pals electrics an los fils qu’ondulan de lòng de la via sus fons de selvas. Dònan de vita al percors, qu’es fach de selvas, e de terras ennevaas e planas sensa fin diriam. Darrier las veirinassas de l’autobus.
 
Çò que chambia tanben son los panèls “Arrêt” en plaça de l’anglicisme “Stòp” en cò nòstre. Coma los carculs mentals. Basta.
 
Fasèm una pausa dins una expleitacion de plai. La fuelha de plai es lo simbèl de Canadà, es sus la bandiera quitament! Anam pi a la “Cabane à suc’” (chabòt per far lo sucre) environaa de sa plaiera. La Chabana a chuc de fach. L’agricultor e acericultor, o aserolaire, nos explica coma tirar lo plai. L’aiga de plai permete d’aver lo siròp de plai. Sèm totes a l’entorn de bachasses ben lusents. Se versa de chuc de plai chaud sus de bachasses metallics dins los quals s’atròban de blòcs de glaç. Anam a la tira de plai, per “tirar” de siròp mòl. Cadun imita la guida, pren un baston, i aganta e i rotla lo chuc de plai translucid per ne’n far de chuquetas chaudas. Es una de las especialitats dal país, eretaas dals amerindians.
 
Anam après a la botiga per comprar de produches de la ferma, de botelhon de veire tipics de chuc de plai amb sa manelheta, de nèulas de plai, de pancòcas de plai, de pegasolets amb l’imatge d’una flor de plai, de produches bio...

 
 
 
abonar los amics de Jornalet
 
 


 



publicitat
BANNER1: IEO Arièja



Comentaris


No hi ha cap comentari




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament

  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas aqueles comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat
BANER3: Ràdio Occitània

Perfil

Laurenç Revèst

Laurenç Revèst logo rss

Escrivan, traductor. Dialectològ, Doctor en lingüistica. President onorari dal Centre Cultural Occitan País Nissart e Alpenc.

mai d'informacions

contactar l'autor

Las mai...


Mai d'articles

Archius




Etiquetas

Cuba   Interdiccion   Occitania   Revèst   lenga  

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions