CAPÇALERA: HISTÒRIA DE LA CUINA CATALANA I OCCITANA
CAPÇALERA2: FAI-TE SOCI

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dijòus, 21 de novembre

Laurenç Revèst

Dimenge, 10.3.2013 03h00

Las regions occitanas. Gavotina, concèpt geografic de la realitat lingüistica occitana vivaroalpina (IV e fin provisòria)


Comentaris Un comentari    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (5 vòtes)
carregant En cargament


Dins l’est de la region administrativa Provença- Alps- Còsta d’Azur, lo niçard es longtemps agut d’accès melhor que lo gavòt e –quitament- que lo provençal de l’environ imediat. E ce que relevam per Contea de Niça, es que lo gavòt (nòrd occitan) es mens visible (visibilitat generala, e visibilitat fòra de l’airal ont es parlat) que lo sud occitan en general (niçard e provençal). Aquela disparitat ambé lo gavòt es degut a de publicacions d’accès aisits (libres, mèdias) e a una normalisacion locala. Mas i es egalament una disparitat entre lo niçard e lo provençal, es degut a la transmission lingüistica despariera entre Contea e Provença. La politica lingüistica de la Republica francesa en Provença estent mai ostila qu’aquela de Savòia en Contea faguèt que la resèrva de locutors e la practica lingüistica es melhora en Contea qu’en Provença. Lo nivèl de desoccitanisacion de las familhas es ben mens elevat al nivèl generacional en Contea qu’en Provença orientala per exemple. I aurà sempre d’excepcions, mas quitament en mitan rural, un òme qu’auriá l’atge de mon paigrand dal vilatjòt de Caussòu (Provença orientala, Caussols en francés) me diguèt qu’aviá entendut parlar provençal dins sa familha per son grand. El lo parlava plus e dins son quotidian èra pron rare, mas li arribava d’entendre parlar niçard al mercat. Mentre qu’en Contea (esto còup part gavòta e niçarda mesclaias) trobam de joves de 30 ans ancuei que pòion dire parier, qu’an agut un contact familial ambé l’occitan per lor paigrands, que visquèsson en mitan rural ò urban.
 

– Dins l’oest de la region lo provençal es longtemps agut d’un accès melhor en rapòrt dal gavòt per las memas rasons que lo niçard (libres, mèdias, normalisacion locala). Mas dins lo sud occitan, ben sovent l’element niçard a una volentat de s’especificisar en rapòrt dal provençal, mentre que son de variantas d’un meme dialeite. Coma los parlars dal Bearn (ò lo gascon pireneenc “tipat” en general) lo son en rapòrt dal rèsta dal gascon ò lo foishenc en rapòrt dal lengadocian. Es ben mens lo cas dal Provençal rodanenc en rapòrt dal provençal en general. D’efiech, lo fach istoric es notable. Lo monde de Contea es francés solament despí 1860 (e 1946 per los darriers arribats de Tenda, Briga e de seccions d’autras comunas) e fa que trobam de locutors d’occitan tantben dins totas las categorias socialas e donca un occitan de totes los nivèls de lenga.
 
Per totes aquelos faches, trobam donca una tendença -volguá ò inconscienta- en cò d’unos niçards, coma per d’unos provençals, a voler “tirar la cubèrta a elos”. Ansin, la reconoishença dal caractère pròpre dal Gavòt a egalitat amb’al niçard e provençal es luencha d’èstre un concèpt pertejat.
 
Dins l’identitat occitana regionala ò locala qu’es influenciaia per los faches non lingüistics, anam far un parallèl. Anam comparar, dins la tièra qu’avem porgut veire (Losèra-Gavaudan, Peiregòrd...), la situacion de dos cases particulars dal passat a dos cases dal present.
 
– Lo monde de Contea de Niça (notar la denominacion sota Savòia de “Terras Nòvas” de Provença) que se ditz mai de Contea que de Provença malgrat que l’airal de Contea que parla niçard siòie mai pròche dal provençal que dal gavòt. Estre separat politicament de Provença de 1388 -en 1174 las autoritats de las quatre vigariás de la futura Contea de Niça (Niça, Puget Teniers, Susper- val de Lantosca e Barcilona) se mèton sota la proteccion dal Còmte Amedèu VII, Còmte de Savòia, d’Aosta e de Mauriena- a 1860, amb un estatut de facto autonòme dins Savòia laisha de traças. Fa que se parla de còups de “lenga nissarda” diferenta de “lenga provençala”. Lo niçard estent principalament un parlar geograficament reduch (mitan urban) que la ciutat de Niça es la referença, la normalisacion es facila perqué es facha amb una soleta amira. Quitament se lo niçard a l’oèst dal riu Manhan (plana de Var, Sant Laurenç) a un fonccionament mai provençal “li dimenges [dim’entSe], li uèlhs” qu’en centre vila de Niça “lu diménegues, lu uelhs [y’œs]” e se dins la corona peri-urbana de “las còlas” comènçan de traches vivaroalpins “li fremi son bèli, lo gal”. Tre que sortem dal desenal de comunas niçardas, s’amplifícan netament los traches occitans gavòts.
 
– Se despí 1620 l’Estat sobeiran de Bearn (país e estat gascon) es restachat al rèsta de Gasconha (d’aquel temps dins lo reialme de França), exíston ancara d’unos a parlar de “lenga bearnesa” diferenta de “lenga gascona”. Aver un estat pròpri que permete d’edictar de leis dins sa varianta lingüistica, e fonccionar normalament dins sa lenga, laisha de traças. Mas a la diferença dal niçard, ont lo parlar de Niça es la referença, los parlars dal Bearn son mens centralisats e –a nòstra conoishença- lo parlar de Pau es ren la referença. Aquelos parlars presènton una varietat de traches lingüistics (lo Bearn es mai grand que la vila de Niça) que pòl ren far una clara diferença ambé lo rèsta de l’occitan gascon vesin.
 
Ancuei aquela situacion contunha en d’autres luecs. Avem dos cases particulars d’identitat occitana regionala ò locala dins lo temps present.
 
– La Val d’Aran, tròç gascon separat istoricament dal rèsta de Gasconha -en 1174 las autoritats de la val se mèton sota la proteccion dal rei d’Anfós II, rei d’Aragon e còmte de Barcelona- conoishe una identitat un chic mai originala. Ancuei que l’istòria contunha, las leis son favorablas a l’occitan, chava un escart ambé lo resta de Gasconha e d’Occitània en general. Exíston d’estructuras pròprias coma lo Conselh Generau d’Aran, un espital bilenga, i a qualques castilhanismes e/ò catalanismes dins lo lexic, mas aquò rèsta un autre nivèl que la lenga, que èla es la mema.
 
– Lo Pemont occitan, tròç vivaroalpin separat dal rèsta de Gavotina conoishe tantben una identitat un chic mai originala. Exíston d’estructuras pròprias coma l’Espaci occitan de Draoníer ò las comunitats montanas, de revistas pròprias, i a qualques toscanismes e/ò pemontesismes dins lo lexic, mas aquò rèsta un autre nivèl que la lenga, que èla es la mema.
 
De mai, existe sovent una rivalitat urbana, economica (ò esportiva) qu’es exteriora a la lenga. D’unas vilas conóishon aquela rivalitat (en fotbal ò en rubgi) que siòie dins lo meme espaci dialeital coma Marselha-Ais, Montpelhier-Tolosa ò dins dos espacis diferents coma Bordèu-Tolosa, Lemòtges-Clarmont d’Alvèrnhe.
 
Al nivèl literari occitan per exemple, sabem que dins Provença, Marselha a sempre constituït un centre alternatiu a Avinhon, bastion dal Felibrige. L’esperit mistralenc de “Drech de cap d’Òbra” faguèt un fracàs dins lo monde marselhés. Mas existe un cèrt nombre d’autors de Provença maritima qu’empleguèt la varianta de Provença rodanenca per prestigi literari.
 
Tota Gavotina es ren aguá istoricament provençala, coma o vegueriam, l’espaci sonat ansin va dal Forés occitan al Pemont occitan. Per l’espaci de Gavotina qu’es agut politicament dins Provença, es indenegable. Anam parlar dal cas precís d’Ubaia (la “Valèia”), qu’es un cas interessant vist qu’es aguá a istoricament e successivament dal Comtat de Provença, de Contea de Niça (Estats de Savòia), pi après 1714 dal Reialme, de l’Empèri e de la Republica de França. Los valeians sàbon qu’an una identitat istorica “especiala” e lo monde de l’endrech sap que parla ren provençal ò sàbon que se parla eventualament un parlar de Provença istorica (se s’interèssan a l’istòria e/ò que n’an lo recòrd) especial. Sàbon al revenge s’an viatjat (se son anats a las fieras, s’an de familha autra part) que ce que se parla per exemple dins l’ambrunés, dins lo gapencés ò en Tiniá son que de modalitats d’un ensèm lengatgier de la montanha -ce qu’apelam “lo dialeite” vivaroalpin-. Pasmens an una consciença “sudista”. Quantes còups ai sentut dire: “Es pas ben lo provençal aicí, es un patoàs. Parlam ren coma dins lo Var, a Niça ò en Vau clusa”, “Ailí pàrlan lo ver provençal ò lo niçard. Aicí es un “patoàs diferent””. Ocasionalament de monde que viatjèt (qu’an de familha autra part e/ò que parlèt ambé d’autres sordats conscriches) diguèt quitament: “avem un parlar pròche d’aquel de Losèra” ò “tira sus lo Pemont, ecc.”. E la situacion es ben diferenta quora se trobam en Provença lingüistica, quitament se lo monde utilisa lo tèrme de “patoàs ò patoàs provençal” -en fach “lo dialeite” provençal-, sap qu’es solament una varianta minima de ce que se parla tantben dins lo draguinhanenc, dins lo país sestian ò a Marselha.
 
Las apelacions istoricas e/ ò torristicas en lenga occitana mencionant “Barcilona de Provença” (“Barcilona” en gavòt ubaienc “Barcelonnette” en fr.) van ren per ajuar a clarificar la situacion lingüistica s’un pensa qu’es la mema situacion qu’ ”Ais de Provença”.
 
L’apelacion “Nimes de Provença” seriá justificaia, mas degun creèt ancara l’apelacion. En Ubaia, la comuna de “Barcilona” es nomenaia ansin tant per la populacion coma dins los obratges de l’associacion de recèrcha Sabença de la Valèia (http://www.sabenca-valeia.org). Lo panèl bilenga installat dona una apelacion de “Barcilona de Provença” coma trobam parier sus de documents provençalistas e d’unos documents occitanistas. mas es una apelacion ocasionala. Belèu qu’es una apelacion al sens istoric? Lo pòl ren èstre al sens lingüistic. Sièrve belèu per destriar de Barcelona (en Catalonha)? Se volem èstre just al nivèl lingüistic chalriá alora lo panèl “Barcilona” tot cort ò eventualament “Barcilona de las Alps”. Son ren de provençals “classics” de Var, de Vauclusa e ni mai de niçards. E malgrat l’integracion dins Provença après 1714, i es que de veire alora la diferença d’identitat entre alossards (val d’Aròs, se sènton liats istoricament a l’Ubaia donca a Contea pi après Provença) e l’aut Verdon (Cormarç, èran sempre aguts istoricament liats a Provença). Lo Fòrt de França a Cormaç lor rementa, a la maniera de la ciutadela Vauban a Entrevaus. Mas tot aquò ancara, a ren d’a veire ambé la lingüistica. Un alossard a un parlar mai pròche d’un cormacier, qu’un cormacier d’un castelanenc (Castelana estent en Provença lingüistica). E parierament, un entrevalenc a un parlar mai pròche d’un pogetan, qu’un entrevalenc d’un grassenc (Grassa estent en Provença lingüistica).
 
Al nivèl torristic dins d’autras comunas d’importança situaias a las randas de transicion entre Gavotina e Provença coma Monteleimar e Sisteron se parla d’èstre una “pòrta de Provença”, pròva que se sente que se passa plan planin d’una entitat a una autra. Al revenge, dal costat de l’est, ni al limite istoric de Sant Laurenç de Var entre Comtat de Provença e Contea de Niça, ni al limite lingüistic de Sant Martin de Var e Bèuluec entre provençaloniçard e gavòt se parla d’èstre una “pòrta de Provença”. Belèu perqué lo niçard es ben mai pròche dal provençal que dal gavòt.
 
Per exemple, despí qualquas annaias s’instàllan de panèls d’entraia d’aglomeracion (panèls de tipe EB, mai rarament de sortiá) bilengas un pauc d’en pertot. Avem de bèlas realisacions tant en grafia mistralencha: “Ilonso” (“Ilònsa en grafia occitana, “Ilonse” en francés), “Irougna” (“Ironha” en grafia occitana, ”Irogna” en fr.), “San Salvaour” (“Sant Salvaor” en grafia occitana, “Saint-Sauveur-sur-Tinée” en fr.), “Sou Chaudan” (“So Chaudan” en grafia occitana) vilar d’Uèls (“Utelle” en francés), “Sant Agne” (“Sant Anh” en grafia occitana, “Sainte-Agnès” en fr.) coma en grafia occitana: “Gòrb”, “Coarasa”. Avem “Pelha” (“Peille” en fr.), “Esa” (“Èze” en fr.), “Casternòu” (“Châteauneuf-Villevieille” en fr.), per nòta dins aquelos darriers exemples la grafia occitana e mistralencha dònan las memas formas (es l’airal d’occitan gavòt amb –a finala, e quitament d’unos toponimes francisats an ren ò gaire de besonh de cambiament coma “Peïra Cava” vilar de Luceram). Avem de còps de pichinas esitacions graficas coma per los panèls de “Roussilhon” vilar de Sa Torre de Tiniá (“Rossilhon” en grafia occitana, “Roussilhoun” en grafia mistralencha, “Roussillon” en francés), “San Blaie” (“Sant Blai” en grafia occitana, “Saint Blaise” en francés). Que siòie en grafia mistalencha ò en grafia classica aquò es ges lo problèma de fond. Per exemple lo panèl “Nissa” (“Nice” en fr.) conven a la majoritat dals occitans locals qu’escriguèsson en grafia mistralencha ò occitana (pasmens “Niça” estent l’escritura preconisaia per los occitanistas qu’estan fòra de Niça). Mas la causia lingüstica e dialeitala es discutabla quora es de sud occitanisacion. Citam l’adopcion de la forma niçarda “Lou Moulinet” forma retenguá per la version occitana dal nom de la comuna qu’en occitan gavòt es “‘O Morinhet” (“Ou Mourignet” en grafia mistralencha, “Moulinet” en francés), “Tourreta-Levens” per la version occitana dal nom de la comuna qu’en occitan gavòt es “Torrèti-Levenç” (“Tourrèti-Levens” en grafia mistralencha, “Tourrette-Levens” en francés), “Maria” per la version occitana dal nom de la comuna qu’en occitan gavòt es “Mariá” (“Mariò” en grafia mistralencha, ”Marie” en francés). Citam l’adopcion de la forma provençala “Castèu-Arnous (Sant-Auban)” per la version occitana dal nom de la comuna qu’en occitan gavòt de l’endrech es “Chastèu-Arnós/ Chastèl-Arnós” (“Chastèu-Arnous/ Chastèl-Arnous” en grafia mistralencha, “Château-Arnoux (Saint-Auban)” en francés).
 
Lo mai estonant es “Val de Bloura” per la version en occitan dal nom de la comuna qu’en occitan gavòt es “Val de Blouro” amb una –o finala en grafia mistralencha (“Val de Blora” en grafia occitana, “Valdeblore” en francés). Dins aquel cas seriá coma escriure “Niço” -en occitan provençal dins lo parlar rodanenc e grafia mistralencha- per lo panèl d’entraia en vila de “Nissa”.
 
Dins d’unos cases es verament domatge d’exclure la forma dialectala occitana per lo nom de la comuna quora avem de formas interessantas e pan-occitanas coma “Los Praets” (“Spraes” en fr. vilar de La Trinitat-Victor), “Los Cafarèls” (“Les Scaffarels” en fr. vilar d’Anòt). Aquela situacion se pòl trobar quitament en Provença, citam per exemple la forma locala “Los Arcs” (“Lous Ar/ Lou-z-Ar” en grafia mistralencha, “Les Arcs-sur-Argens” en fr.), mentre que lo panèl d’entraia indica “Leis Arcs”, “Lo Val” [lu v’a] (“Lou Va” en grafia mistralencha, “Le Val” en fr.) mentre que lo panèl indica “Lo Vau”.
 
Avem un gras de mai, en mesclar lenga dal país e lenga oficiala istorica, trobam “Scros” forma italianisanta causia per la comuna de “Los Cròs” ò d’ “Als Cròs” (“Ascros” en grafia mistralencha e en francés), coma “Falcone” forma italianisanta causia per la comuna de “Falicon” en francés.
 
Se fa lo parallèl entre istòria e lingüistica: Contea de Niça = se parla niçard. Provença istorica = se parla provençal (coma “França = se parla francés”). Al revenge, l’egalitat dal Niçard amb’al Provençal es ben sovent “exigiá”. E dins la tièra dals dialeites occitans, i aguèt mai sovent tendença a eissubliar lo vivaroalpin de la tièra. Dins lo domèni universitari, a la Facultat de Letras de Niça, s’ensenha lo niçard e lo provençal. E basta. Ren per lo gavòt, es coma s’eriam en “terra incognita”. Pasmens representa la màger part geografica de Contea de Niça, levat l’airal urban de Niça dins un espaci de Beuluèc a Canha e de Sant Martin de Var a Niça (e levat Ròia de l’espaci ligurian). La practica de la lenga i es fòrta. Ja que a Niça la practica es mai fòrta que dins d’autras vilas, vos laisho imaginar qu’ancuei es possible ancara de conversar en occitan dins ben de pichins païsòts gavòts de Contea.
 
En Contea per lo passat es agut arribat qu’un preire gavòt ò un sapient local se mete a escriure en sud occitan (niçard ò provençal). Mas despí qualquas decenias, quitament s’existe totjorn qualque gavòt per escriure en sud occitan, la tendença s’inversèt e chambièt plan planin. De mai en mai d’autors de l’airal concernit escrívon en gavòt. Lo gavòt es conoishut melhor e es estudiat per d’apassionats. Lo gavòt se seriá democratisat belèu.
 
Dins la màger part de l’espaci qu’avem enquistat, quora avem ausit lo tèrme de “Gavòt” es per se definir coma locutor dins aquèl territòri d’aquel dialeite particular de l’occitan, e es degunament un terme pejoratiu. Sabo que dins d’unos cantons -rares de Gavotina- l’es ò l’es estach. Mas a espepissar ansin, chal s’en avisar que lo nom de Provença que ven de “Provincia (romana)” poiriá èstre un derivat de pro-vincere (territòri per conquerir ò territòri conquist). Alora chal pilhar en còmpte que lo tèrme puèishen evoluir positivament tantben dins las regions ont èra negatiu. E pi i son talament d’apelacions sinonimas: “de las avuras”, “viton”... Chal ben emplegar un terme. Gavotina ò los Païses alpencs –aquelos noms exíston ja per lo passat totun, los avem ren inventats- s’en chal servir positivament. E pensam qu’es melhor que “Vivaroalpinia”. Notarem que per evitar lo terme d’ “espaci francoprovençal”, tèrme ancian e confusionista que fa pensar a mitat francés e mitat provençal, a esmargit un terme novèl, aquel d’ “Arpitània”.
 
Sèm totjorn al nòrd de qualqu’un ò sèm lo gavòt dal sud occitan. E se d’unos catalans considèron negativament los occitans coma de “gavatxos”, i fa ren. Se d’unos occitans gascons considèron negativament los peitavins-santonjeses coma “dal país Gabai ò de Gavachariá” i fa ren. Nos es jamai vengut a l’aurelha que los roergats, los gavaudaneses e lo monde d’aquel airal que si díson “gavaches” faguèsson d’auto-òdi. Al contrari, lo “Cabaret gavach” e tot ce qu’emplega aquel terme es dins un sens positiu. Basta de recuperar l’òdi que vènon dals autres. Positivem lo terme donca. E pi lo terme “Lengadòc” es un terme donat per d’autres, l’administracion reiala francesa me sembla per designar un territòri que se caracterisa per sa lenga autra que francesa, la lenga d’Òc (ò occitan). E avem ben gardat aquel nom fins a ancuei.
 
Pausar una situacion d’egalitat entre “Provença” e “Gavotina” dèu ren èstre pretexte a atacar Provença. Me sembla que l’estandardisacion se farà naturalament dins los 6 grands ensèms dialeitals occitans. Gascon-Bearnés, Lengadocian-Guienés, Provençal-Niçard, Lemosin-Nòrd Perigordin, Auvernhat-Oèst Velai e Vivaroalpin. Polem eventualament destriar lo Naut Lengadòc-Sud Perigordin (ò Guièna) coma un seten en posicion centrala. Mas es que mon avejaire. La practica o farà solet.
 
Per conclure aquelas opinions en quatre temps, bateiar, donar un nom, es marcar una existença. Donar un nom a l’espaci dialeital vivaroalpin es reconóisher sa realitat.



publicitat
BANER1-2-3: DGPL TRADUCTOR



Comentaris

11 de març 11.18h

És el nom de la Rosa a la novel·la d'Umberto Eco.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

5 -10 -20 -tots
1




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament

  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas aqueles comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat
BANER2: 468x60 Aran TV

Perfil

Laurenç Revèst

Laurenç Revèst logo rss

Escrivan, traductor. Dialectològ, Doctor en lingüistica. President onorari dal Centre Cultural Occitan País Nissart e Alpenc.

mai d'informacions

contactar l'autor

Las mai...


Mai d'articles

Archius




Etiquetas

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions