CAPÇALERA: CURSOS CAOC

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Divendres, 25 de setembre

Domergue Sumien · Questions de lenga occitana

Diluns, 2.7.2012 03h00

Blau o blu*? La gestion complèxa deus francismes, italianismes e espanholismes


Comentaris 95 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (26 vòtes)
carregant En cargament


Las lengas fragilizadas, quand benefícian d’un movement de renaishença e de restauracion, coneishen sovent ua reforma entà fixar l’ortografia e seleccionar las formas mei autenticas. Aquò entraïna lo refús de certans manlèus a la lenga dominanta. Es un fenomèn universau. E l’occitan be segueish aquera tendéncia internacionala. En la nòsta lenga, aqueth fenomèn a consistit sustot en duas reformas successivas: la nòrma mistralenca de 1852 enlà, puish la nòrma classica de Loís Alibèrt de 1935 enlà.
 
Ça que la, Alibèrt non vòu pas enebir tots los manlèus au francés. Bèths francismes que s’accèptan pr’amor que datan de l’Edat Mejana, çò es, d’aquera epòca ont occitan e francés tienèvan escambis egalitaris; atau s’admet tre l’occitan medievau palais, jòia, jaune jauna (deu francés palais, joie, jaune). Tanben Alibèrt accèpta certans francismes mei recents perque pòrtan a l’occitan ressorsas expressivas que non existivan pas abans; non miaçan pas mots occitans preexistents; per exemple: obús, usina (deu francés obus, usine). Enfin, cau acceptar certans francismes de difusion internacionala coma burèu (deu francés bureau; lo retrobam dens lo catalan buró, lo romanés birou, l’alemand Büro e l’anglés bureau...). A còps, podèm adméter formas internacionalas d’origina francoanglesa coma tren, comitat (deu francés train, comité e de l’anglés train, committee).
 
Per contra, Alibèrt refusa dab tota la rason deu mond los francismes superflús. Çò es: los francismes que miaçan un mot occitan ja existent e que s’explican solament per los rapòrts de fòrça inegaus entre las lengas. Vejam ací quauques exemples emblematics de formas restauradas, qu’Alibèrt normaliza de manèra explicita:
 

- blau blava es plan atestat per la color. Cau evitar blu* blua* (deu francés bleu bleue).
- aur es plan atestat per lo metau. Cau evitar òr* (deu francés or).
- ja es plan atestat coma advèrbi de temps. Cau evitar dejà* (deu francés déjà).
- lèu e aviat son plan atestats coma sinonims de rapidament. Cau evitar vite* (deu francés vite).
- esquèrre esquèrra / senèstre senèstra / senèc senèca / mance mança son plan atestats. Cau evitar gauche* gaucha* (deu francés gauche).
- Sénher es plan atestat coma títol de respècte. Cau evitar Mossur* o Monsur* [muˈsy] (deu francés Monsieur [məsjø]).
- Joan, Joana es plan atestat. Cau evitar Jan*, Jana* (deu francés Jean, Jeanne [ʒɑ̃, ʒan]).
- Jaume o Jacme es plan atestat. Cau evitar Jaque* (deu francés Jacques).
- non e las soas formas d’insisténcia coma non pas, que non, son hèra plan atestats. Cau evitar nani* (deu francés nenni).
- los adjectius e pronoms meteis meteissa / medish medisha / mesme mesma son plan atestats. Per exemple: lo meteis òme, la meteissa persona; lo medish òme, la medisha persona; lo mesme òme, la mesma persona. Cau evitar mème* mèma* o meme* mema* (deu francés même).
- los advèrbis quitament, e mai, a mai / a mei, finda, nieus son plan atestats. Per exemple: Demanda quitament de parlar dab lo director. Cau evitar mème* o meme* (deu francés même).
 
Aquera gestion coerenta deus francismes deu inspirar, dab critèris equivalents, la gestion deus italianismes dens las Valadas e lo País Niçard e la deus espanholismes en Aran.
 
- Quand un francisme sembla acceptable pr’amor qu’enriqueish l’occitan, podèm adméter quauques italianismes e espanholismes equivalents. Entà parlar de l’auto o automobila (mot culte dab racinas grègas e latinas), qu’acceptam lo mot usuau veitura (calc deu francés voiture); mes en aqueth cas, tanben cau adméter los sinonims maquina (calc de l’italian macchina) e coche (de l’espanhòu coche).

- Per contra, son hèra nombrós los mots superflús d’origina italiana e espanhòla que non pòrtan pas arren d’util a l’occitan. Per exemple, cau preferir donc e evitar qüindi* (de l’italian quindi); cau díser desvolopament e evitar esvilup* (de l’italian sviluppo); cau díser investiment au sens economic e evitar inversion* (de l’espanhòu inversión).
 
Quauques occitanistas son victimas deu sindròm de la subordinacion intocabla: non arriban pas de renonciar a certans francismes e assajan alavetz de har créser que serén formas corrèctas. Es ua manca d’autoestima, ua manca de leiautat lingüistica. Per exemple, an temptat d’explicar que blu* blua* seré indispensable en gascon modèrne pr’amor que blau existiré solament dens lo sens de “macadura sus la pèth”. En realitat, blau blava per la color es absoludament atestat en gascon actuau (vejatz: Joan Coromines, 1990, El parlar de la Vall d’Aran, p. 350; Yolande Vidal, 2002, Dictionnaire français-gascon: le parler du Pays de Buch..., p. 41). A mei, aqueth conflicte entre blau e blu* se retròba dens tots los dialèctes occitans. Donc, es fallaciós de har créser que seré un problèma especificament gascon. Se blau es enqüèra viu dens ua fraccion de la lenga modèrna, es legitim dens tota la lenga occitana.
 
Anem mei luenh. Se pretendèm defénder l’occitan, es logic d’adoptar lo principi seguent: es tostemps preferible de manlevar un mot a un aute dialècte occitan que non pas a ua lenga dominanta. Per exemple:
 
- Tot l’occitan pòt utilizar lo mot vivaroaupenc la mèira. Cau evitar lo chalet* (deu francés chalet).

- Tot l’occitan pòt utilizar lo mot niçard lo nhòc. Cau evitar lo gnocchi* / lo nhòqui* (de l’italian gnocchi).
 
De segur, non cau pas estigmatizar los que hican involontàriament francismes, italianismes e espanholismes dens la lor practica. Hèra locutors primaris qu’ac hèn. E totun aqueths locutors saben parlar un occitan hèra autentic jos autes aspèctes. Cau respectar tostemps la paraula espontanèa deus locutors primaris. Mes los lors manlèus massís a las lengas dominantas non son pas necessaris dens ua practica conscienta, militanta e restauratritz de l’occitan. D’efèit, e insistim, trobam tostemps formas alternativas, mei occitanas e mei autenticas, que tanben existeishen dens la practica deus locutors primaris. Se los locutors primaris deus alentorns immediats disen los francismes blu*, l’òr*, dejà*, gaucha*, cau saber que uei lo dia, autes locutors primaris, dens autes parçans d’Occitània, utilizan espontanèament las formas normativas blau, l’aur, ja, esquèrra... Non son pas arcaïsmes... Lo nòste gran Robèrt Lafont qu’ac explicava hèra plan: “la dialectologia confirma sempre la nòrma”.



publicitat
BANNER1: IEO Arièja



Perfil

Categorias

Mai d'articles

Archius




Etiquetas

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions