CAPÇALERA: Eth Ligam occitan Youtube

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dissabte, 4 de julh

Domergue Sumien · Questions de lenga occitana

Diluns, 26.9.2016 03h00

La letra h e los grops ch, lh, nh, sh, th


Comentaris 7 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (7 vòtes)
carregant En cargament


Enluminures.fr




Etiquetas
acha, gascon, lh, nh, sh, sumien, th

Originas latinas e grègas
 
La letra h (“acha”) ven del latin. En latin arcaïc èra una letra prononciada, probable amb un son [h] coma en gascon e en anglés. Mas en latin classic e en latin tardiu, h èra venguda una letra completament muda. Lo latin classic gardava l’usatge de la letra h per tradicion e per inèrcia solament. Qualques mots del latin classic avián una grafia esitanta, amb o sens h, çò que mòstra ben qu’èra una letra superflua: per exemple ibrida, la grafia de basa en latin, se podiá escriure tanben hybrida, qu’èra una grafia pedanta (en occitan ibrida).
 
En grèc ancian, dins una primièra fasa antica, h se prononciava [h], mas dins una segonda fasa antica, pus tardiva, h aviá cessat de se prononciar. Per èsser exacte, l’alfabet grèc abitual utilizava pas la letra h mas un signe apelat esperit rude qu’aviá la forma d’una mena d’apostròf inversat (῾). La letra h es una adaptacion al latin. Per exemple, lo mot grèc στορία s’adaptèt en latin amb la forma historia (en occitan istòria).
 
Lo grèc utilizava de letras e de sons que lo latin coneissiá pas. Las letras grègas fi (φ), tèta (θ) e qui (χ) avián de sons inconeguts en latin.
Aquelas letras s’adaptavan al latin jos la forma d’una consonanta seguida de h.
 

— Lo grèc fi (φ) veniá en latin ph: φιλοσοφία veniá philosophia (en occitan filosofia).

— Lo grèc tèta (θ) veniá en latin th: θέατρον veniá theatrum (en occitan teatre).

— Lo grèc qui (χ) veniá en latin ch: μονάρχης veniá monarcha (en occitan monarca).
 
 
Los grops occitans ch, lh, nh, sh, th
 
Quand l’occitan medieval comencèt de s’escriure, utilizèt l’alfabet latin qu’èra lo pus disponible. Mas l’occitan a de sons que lo latin coneissiá pas. La grafia classica de l’occitan, al començament, trantalhèt entre diferentas solucions puèi, de mai en mai, utilizèt de consonantas seguidas de h. D’efièch, h èra una letra muda en latin, donc èra disponibla per d’usatges novèls en occitan. Es aital que l’occitan a desgatjat los grops de letras ch, lh, nh, sh, th.
 
Lo grop occitan ch representa lo son [tʃ] ‘tsh’ en general. A evolucionat en [ts] o [c] ‘ty’ dins certanas varietats. En fin de mot se pòt amudir dins certans dialèctes. Per exemple: quichar, ponchut, China, fruch (frut).
 
Lo grop occitan lh representa lo son [ʎ] ‘ly’ en general. A evolucionat en [j] ‘y’ dins certanas varietats, sustot en provençal e niçard. En fin de mot se pronóncia [l], [ʎ] o [j] segon los dialèctes. Per exemple: melhor, Marselha, Lhèida, perilh.
 
Lo grop occitan nh representa lo son [ɲ] ‘ny’ en general. En fin de mot se pronóncia [n], [ɲ] o [ⁿ] segon los dialèctes. Per exemple: banhar, Dinha, nhòc, dessenh.
 
Lo grop occitan sh representa lo son [ʃ] ‘sh’ en general. Es usual en gascon, es rar dins los autres dialèctes. Per exemple: en gascon peish (alhors peis), en gascon nàisher (alhors nàisser). I a de mots gascons en sh que se son espandits dins d’autres dialèctes occitans: muishar, Aush, Arcaishon. I a de mots recents, manlevats a d’autras lengas, ont totes los dialèctes occitans utilizan sh: bolshevic, ashish, shampó, Marraquèsh, Rashid, Natasha.
 
Lo grop occitan th representa lo son [t] en general (o pus localament [tʃ] ‘tsh’, [c] ‘ty’). Se tròba en fin de mot, dins de formas d’origina gascona. Per exemple: en gascon la vath (alhors la val, la vau). Excepcionalament lo trobam a l’interior d’un mot. Per exemple: en gascon mòth~mòtha (alhors mòl~mòla, mòu~mòla). I a de mots gascons en th que se son espandits dins d’autres dialèctes occitans: Murèth.
 
(Remarquem que lo gascon medieval escriviá gaire th  e que preferissiá d’autras notacions.)
 
Aqueles grops contenent h representan quasi totes de sons palatals, çò es, de sons que se pronóncian en metent la lenga vèrs lo paladar. 
 
 
Lo ponch interior dins n·h e s·h
 
Lo gascon utiliza lo ponch interior (·) per dissòlver los grops nh e sh. Ansin, en gascon, nh [ɲ] dins conhat se pronóncia pas coma n·h [n-h] dins con·hessar (alhors: conhat e confessar). Identicament, sh [ʃ] dins deishar se pronóncia pas coma s·h [s-h] dins des·har (fòra gascon: daissar e desfar).
 
 
L’h autonòma en gascon
 
En defòra dels grops de consonantas, lo gascon utiliza la letra h per lo son [h]. Es l’emblèma absolut de la gasconitat. Los autres dialèctes utilizan en general f. Per exemple: en gascon bohar, hòrt, hum, hred (alhors: bofar, fòrt, fum, freg/freid/fred).
 
 
L’h latina e grèga que s’evita
 
L’h gascona prononciada a renduda inutila l’h muda d’origina latina e grèga. Escrivèm en occitan ibrida (en luòc d’hybrida*), istòria (en luòc d’història*), aderir (en luòc d’adherir*), coerent (en luòc de coherent*), rapsodia (en luòc de rhapsodia*), teatre (en luòc de theatre*).
 
Lo grop ph dins los mots d’origina grèga se simplifica en f: filosofia (en luòc de philosophia*).
 
Lo grop ch dins los mots d’origina grèga se simplifica en c o qu: monarca (en luòc de monarcha*), arqueologia (en luòc d’archeologia*).
 
 
 
 
 
 
 



publicitat
BANER1: AOF



Perfil

Categorias

Las mai...

Mai d'articles

Archius




Etiquetas

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions