CAPÇALERA: publicitat jornalet
CAPÇALERA2: FAI-TE SOCI

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dimècres, 18 de setembre

Domergue Sumien · Questions de lenga occitana

Diluns, 3.10.2016 03h00

Diftongs e iats: prononciar doas “vocalas” successivas (I)


Comentaris 19 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (5 vòtes)
carregant En cargament


Dins lo lengatge corrent, avèm costuma d’apelar “vocalas” las cinc letras a, e, i, o, u (e tanben y, mas aquesta darrièra la reservam als mots d’origina estrangièra).
 
Aquelas letras qu’apelam indistintament de “vocalas”, quand fasèm de fonetica, son devesidas en dos tipes de sons: las vocalas realas e los glides. Aquela distincion es fòrça utila per comprene la pronóncia d’un grop de doas “vocalas” successivas.
 
 
Las vocalas realas
 
Las vocalas realas, en fonetica, son de sons que pòdon formar lo centre d’una sillaba. L’occitan ten las vocalas seguentas.
 

— La vocala reala [a] s’escriu a o à coma dins Canadà.
 
— La vocala reala [e], dicha “e barrada”, s’escriu e o é coma dins perqué, estiu, fetge (hetge), Sénher (en auvernhat, evoluciona vèrs un son pus central: tipicament [ə]).
 
— La vocala reala [ɛ], dicha “è dobèrta”, s’escriu è coma dins cafè, bèstia, cèrvi (en auvernhat e lemosin, evoluciona vèrs un son pus barrat: [e]).
 
— La vocala reala [i] s’escriu i o í coma dins bistorí, vila, títol.
 
— La vocala reala [ɔ] s’escriu ò coma dins metòde, dòsi, catalòg (en niçard, e mai alhors, evoluciona sovent sota la forma del diftong [wa] dins los mots de formacion populara coma pòrt, vòli, fòrça). 
 
— La vocala reala [u] s’escriu o o ó coma dins amorós, poma, córrer.
 
— La vocala reala [y] s’escriu u o ú coma dins segur, jutge o talús.
 
— Los dialèctes de l’èst e del nòrd (provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat e lemosin) pòdon conéisser la vocala reala [œ], escricha ue coma dins uelh, fuelha o puei (es una evolucion tardiva e possibla del diftong [ɥe]).
 
 
Los glides
 
Los glides, que los podèm apelar tanben semivocalas o semiconsonantas, son de sons que semblan las vocalas mas que pòdon pas ocupar lo centre d’una sillaba. Pòdon existir solament a la perifèria de la sillaba e al costat d’una vocala reala. L’occitan possedís tres glides.
 
— Lo glide [j] se nòta i coma dins aiga, leiçon o vièlh (vielh).
 
— Lo glide [w] se nòta sovent u coma dins feutre o causa e de còps se nòta tanben o coma dins lo mot gascon joen.
 
— Lo glide [ɥ] se nòta sovent u coma dins uèlh (uelh) (en gascon e sud-lengadocian, aquel son [ɥ] tend a èsser evitat coma o veirem çai jos).
 
 
Los diftongs
 
En lengatge corrent, disèm qu’un diftong es un grop de doas “vocalas” que se pronóncian en una sola sillaba. Mas es un biais de dire un chic inexacte.
 
En realitat, al nivèl fonetic, un diftong es la succession d’una vocala e d’un glide o d’un glide e d’una vocala.
 
I a doas menas de diftongs: los diftongs descendents e los diftongs ascendents.
 
(1) Un diftong descendent es una vocala puèi un glide. En occitan, basicament, lo glide après una vocala pòt èsser solament [j] o [w]. I a pro de possibilitats de diftongs descendents:
 
(1a) Exemples de diftongs descendents ont lo segond element es lo glide [j] notat i:
 
ai [aj]: aiga, gaire
 
NB — En provençal (sens lo niçard), en vivaroalpenc, en auvernhat e en lemosin, lo diftong ai se pronóncia [aj] amb accent tonic mas [ej] sens accent tonic: laissa [aj] mas laissar [ej].
 
ái [ɔj]: voliái
èi [ɛj]: Vichèi, pèira
ei [ej]: veire, leiçon
ii [ij]: gascon sentii (mas en niçard, [ii] en doas sillabas: volii)
òi [ɔj]: baudròi
oi [uj]: oire (en lemosin [wej])
ui [yj]: druida
 
(1b) Exemples de diftongs descendents ont lo segond element es lo glide [w] notat u:
 
au [aw]: rauba.
 
NB — En provençal (sens lo niçard), en vivaroalpenc, en auvernhat e en lemosin, lo diftong au se pronóncia [aw] amb accent tonic mas [ɔw] sens accent tonic: sauta [aw] mas sautar [ɔw].
 
áu [ew] en provençal e niçard: siáu
èu [ɛw]: mediterranèu (en auvernhat e lemosin [ew])
eu [ew]: Euròpa (en auvernhat [əw])
iu [iw]: agradiu
òu [ɔw]: sòu
ou [uw]: soudar  
 
(1c) Exemples de diftongs descendents ont lo segond element es lo glide [w] notat o:
 
ao [ɔw] en vivaroalpenc: muraor, Draonier
io [iw] en vivaroalpenc: sio, volio
 
(2) Un diftong ascendent es un glide puèi una vocala. En occitan, un glide abans una vocala pòt èsser [j] o [w] o [ɥ]. L’occitan possedís a la basa tres diftongs ascendents, que son (vièlh), (luènh) e (fuòc). An conegut un grand nombre de variacions foneticas regionalas. Lor istòria particulara demanda d’èsser explicada dins una seccion a despart.
 
 
(De seguir)
 
(NB — Per la clartat de l’expausat, me limiti a fornir las variacions pus generalas e conegudas. Fòrça formas localas se pòdon pas detalhar dins lo format d’aqueste blòg. Los legeires son liures de n’apondre dins los comentaris.)

 



publicitat
BANER1-2-3: DGPL TRADUCTOR



Comentaris

18 d'octòbre 15.42h

Perqué "iat" puslèu que la forma latina?


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

6 d'octòbre 07.58h

Dins "vielh" es pas lo son /j/ mas /y/ (al revers l'Y).
Son los de proveça que fan pantair e pantalharde la meteissa manièra, son de mots per l'exemple


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

4 d'octòbre 14.15h

#6 Confirmo per l'aupenc, b'yw, e, dins d'endreches que l'i a (Blins en val Varacha,per ex.) by'ou. Apondre dins la tiera els cases particulars los parlars dau nord (costat Isèra coma Léger Naut) on se roban de pluraus dau tip be'aw tsape'aw, per *bèls, chapèls.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

4 d'octòbre 13.03h

Pedagogicament me sembla que cal dire que [w] e [j] son de consonantas (emai se pel linguista son de glides).


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

3 d'octòbre 19.33h

#7 Una remarca: [fowtɥɛj] es tan frequent coma [fowtœr], benleu mai.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

3 d'octòbre 19.33h

#7 Una remarca: [fowtɥɛj] es tan frequent coma [fowtœr], benleu mai.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

3 d'octòbre 18.48h

#12 "ai cercat dins mon diccionari catalane ai trobat que hiatus se disiá hiatus" => En catalan se ditz 'hiat' o 'hiatus'.


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

3 d'octòbre 17.48h

Ai pas restat a penequejar dins mon cade de l'eraut (cadierau ?) en legissèm "iats", me siáu demandat de qu'ei mai aquo aquela bestiassa ? ai cercat dins mon diccionari catalane ai trobat que hiatus se disiá hiatus, diguem doncas e escrivem iatùs, que podèm far l'economia dau aca per sortir de l'incompreënsible e se un amic miliardari possedis un ia(c)ht, faguem lèu una crosiera...


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 2
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

3 d'octòbre 16.14h

#9 "Soent" per "sovent" S'ENTEND tanben en lengadocian central, las doás formas pòdon èsser en concurréncia, quitament ençò d'un meteis locutor. Influençat per la forma longa, aqueste pòt prononciar "soent" amb dierèsi o en sinerèsi (cal parar l'aurelha per se'n mainar). Pr'aquò, me vendriá pas a l'idèia d'escriure : "aquò arriba soent".

"Ecrivez bien et prononcez comme vous voudrez" diguèt en son temps lo grand filològ provençalista Simon Jude Honorat.


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

3 d'octòbre 14.31h

#9
Los exemples deu tipe tuar [ty'wa] son nombrós : lua, blua, prua, ... Èi tendéncia a los escríver tuvar, luva, bluva, pruva, quòra vòli m'alunhar de la grafia academica.
Pòdem hèser lo parallèle -UA- [-ywa-] / -IA- [-ija-] encara que lo segond èsti mens sistematic.

Mencionarèi ''juven'' [ʒy’wœn] dens la Hauta Lana girondina


Valora aquest comentari:   votar positiu 5   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

5 -10 -20 -tots
1
-
2 >




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament

  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas aqueles comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat
BANER1-2-3: DGPL AN LAFONT

Perfil

Categorias

Las mai...


Mai d'articles

Archius




Etiquetas

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions