CAPÇALERA: IEO09-01
CAPÇALERA2: Botiga

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dimars, 6 de decembre

Domergue Sumien · Questions de lenga occitana

Diluns, 10.10.2016 03h00

Diftongs e iats: prononciar doas “vocalas” successivas (II)


Comentaris 15 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (6 vòtes)
carregant En cargament


L’istòria particulara dels diftongs ascendents
 
L’occitan, dins una fasa anciana, coneguèt solament tres diftongs ascendents amb un foncionament sistematic: , e . Se trobavan solament en posicion tonica. Èran apareguts en occitan medieval vèrs lo sègle XIII (dels sègles XII a XIV), segon l’esquèma seguent, valable per la màger part dels dialèctes.
 

— La è tonica primitiva venguèt vèrs lo sègle XIII dins certanas posicions: vèlh > vlh.
 
— La ò tonica primitiva venguèt vèrs lo sègle XIII dins certanas posicions: lònh > lnh.
 
— La ò tonica primitiva venguèt vèrs lo sègle XIII dins certanas posicions: fòc > fc.
 
Uèi, aqueles tres diftongs ascendents se presentan aital.
 
 
(1) Lo diftong ascendent
 
En occitan estandard general (e en lengadocian), lo diftong ascendent se pronóncia [jɛ] ‘yè’: vlh, mg, mja.
 
Dins los autres dialèctes (provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin, gascon), aquel diftong s’escriu ie e se pronóncia en general [je] ‘ye’: vielh, mieg (miei), mieja.  
 
En general, aquel diftong pòrta l’accent tonic.
 
Mas de còps, es en posicion atòna: alara lo trobam jos la forma ie prononciada [je] ‘ye’: envielhir.
 
 
(2) Lo diftong ascendent
 
En occitan estandard general (e en lengadocian), lo diftong ascendent se pronóncia [ɥɛ] ‘uè’: lnh, flha, i, pg.
 
Dins los dialèctes de l’èst e del nòrd (provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin), aquel diftong s’escriu ue e se pronóncia [ɥe] ‘ué’; eventualament se pòt prononciar tanben [œ] e deven alara una vocala reala: luenh, fuelha, uei, pueg (o puei, dins lo sens de “còla, monticul”). 
 
En gascon, aquel diftong s’escriu ue e se pronóncia [we] ‘oé’: luenh, huelha, uei, pueg (o puei, dins lo sens de “còla, monticul”).   
 
En general aquel diftong pòrta l’accent tonic.
 
Mas de còps, es en posicion atòna: alara lo trobam jos la forma ue prononciada [ɥe] ‘ué’ (en provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat e lemosin se pronóncia [ɥe] o [œ]; en gascon se pronóncia [we]): luenchenc o luenhèc.
 
 
(3) Lo diftong ascendent
 
En occitan estandard general (e en lengadocian), lo diftong ascendent se pronóncia [ɥɔ] ‘uò’ o [jɔ] ‘yò’. Ex: lc, fc, bu, u. Notem qualques mots en sud-lengadocian ont se garda la forma ò coma dins lòc (per lc), fòc (per fc).
 
En vivaroalpenc e auvernhat, aquel diftong s’escriu e se pronóncia [ɥɔ] ‘uò’ o [jɔ] ‘yò’. Ex: lc, fc, bu, u. De còps, lo vivaroalpenc e l’auvernhat esitan entre e ue: lc (o luec), fuòc (o fuec). Notem qualques mots en auvernhat ont se garda la forma ò coma dins lònh (per luenh).
 
En provençal e lemosin, aquel diftong s’escriu e se pronóncia [jɔ] ‘yò’. Ex: lc, fc, bu, u. De còps, lo provençal e lo lemosin esitan entre e ue: lc (o luec), fc (o fuec).
 
En niçard, es evitat: s’escriu ue e se pronóncia [ɥe] ‘ué’ o [œ]. Ex: luec, fuec. Notem qualques cases en niçard ont se garda la forma ò coma bòu (per bu), òu (per u).
 
En gascon, parièr, es evitat: s’escriu ue e se pronóncia [we] ‘oé’. Ex: huec, bueu, ueu. Notem qualques cases en gascon ont se garda la forma ò coma lòc (per lc).


(4) Cal apondre qualques fenomèns segondaris a prepaus dels diftongs ascendents.
 
— La è primitiva venguèt lo diftong ie (en luòc de ) davant u: las formas primitivas Dèu, mèu, tèu, sèu, Andrèu, Matèu venguèron Dieu, mieu, tieu, sieu, Andrieu, Matieu...
 
— Dins certans parlars, las vocalas è o e o i poguèron devenir un diftong ascendent coma ia o ie o davant una l (o davant una u venent de l): cèl/cèu (cial/ciau), estela (estiala), filar (fialar/fielar), fil/fiu (fial/fiau), abril/abriu (abrial/abriau)...
 
— La ò primitiva, en partent del son [ɔ], coneguèt un segond fenomèn de diftongason, pus tardiu, dels sègles XV a XVI, que produguèt los diftongs [wa] o [wɔ] o [we]. Aquò se passèt pas pertot. Foguèt frequent en niçard, en provençal maritim (oriental), dins certans parlars vivaroalpencs e auvernhats e tanben en lengadocian de Roergue. L’ortografia actuala nòta ò dins totes los cases. Per exemple, dins pòrta, la ò se pronóncia [ɔ] o [wa] o [wɔ] o [we] segon los parlars. N’ai parlat dins un article precedent.
 
 
Los iats
 
En defòra dels diftongs qu’avèm presentats çai sus, trobam de grops de doas vocalas successivas que forman doas sillabas distintas: aquò s’apèla un iat. Vaicí qualques exemples.
 
ea [e.a] ‘e-a’: realisme, beatitud (en auvernhat [ə.a])
ee [e.e] ‘e-e’: veement (en auvernhat [ə.ə])
eo [e.u] ‘e-o’: teoria, Simeon (en auvernhat [ə.u])
oo [u.u] ‘o-o’: zoologia
[a.ɛ] ‘a-è’: Israèl, aède (en auvernhat e lemosin [a.e])
ae [a.e] ‘a-e’: aerian (en auvernhat [a.ə])
[a.ɔ] ‘a-ò’: aòrta
ao [a.u] ‘a-o’: aorist
 
NB — En vivaroalpenc, la pronóncia abituala de ao es lo diftong [ɔw] ‘òw’ coma dins muraor, Draonier. Dins d’autres dialèctes, qualques mots pòdon far oscillar lo grop ao entre l’iat [a.u] e lo diftong [ɔw], per exemple dins lo nom de la vila de Caors [ka.ˈurs, ˈkɔws...].
 
Metèm un trèma (¨) sus las letras ï e ü per indicar que forman un iat amb la a, la e o la o precedentas
 
— Aital, lo trèma garentís que ï se pronóncia coma la vocala reala [i] e non pas coma lo glide [j] ‘y’.
 
— Parièr, lo trèma garentís que ü se pronóncia coma la vocala reala [y] ‘u’ e non pas coma lo glide [w].
 
[a.i] ‘a-i’: païsatge, laïc
[e.i] ‘e-i’: cafeïna, Preïstòria (en auvernhat [ə.i])
[u.i] ‘o-i’: Soïssa, Loïsa, shintoïsme
[a.y] ‘a-u’: aürós, bonaür, malaür, malaürós
[e.y] ‘e-u’: reünion, reüssir (en auvernhat [ə.y])
[u.y] ‘o-u’: groüm
 
De còps metèm un accent agut (´) sus í o ú en luòc del trèma. L’accent agut indica que l’accent tonic se tròba a una plaça irregulara. Indica tanben que í o ú forman un iat amb la vocala precedenta.
 
[a.i] ‘a-i’: país, Anaís (accent tonic irregular coma dins pastís)
[u.i] ‘o-i’: Loís, soís (accent tonic irregular coma dins lotgís)
[a.y] ‘a-u’: Emmaús, gaús/caús (accent tonic irregular coma dins talús)
 
 
Los iats instables que pòdon devenir de diftongs
 
De fach, certans iats son instables e tendon a devenir de diftongs ascendents.
 
(1) Es lo cas per un grop comprenent o seguida d’una autra vocala. La o se pronóncia originàriament coma la vocala reala [u] ‘o’ mas tend a se prononciar tanben coma lo glide [w].
 
oa [u.a] o [wa]: Joan, coabitar
[u.ɛ] o [wɛ]: poèta (en auvernhat e lemosin [u.e] o [we])
oe [u.e] o [we]: poesia, coerent (en auvernhat [u.ə] o [wə]); e en gascon joen (prononciat puslèu [ˈʒwen])
[u.i] o [wi]: Soïssa, shintoïsme, Loïsa
[u.i] o [wi]: soís, Loís
 
(2) Es fòrça sovent lo cas per un grop comprenent i seguida d’una autra vocala. La i se pronóncia originàriament coma la vocala reala [i] mas tend a se prononciar coma lo glide [j] ‘y’.
 
[i.ɔ] o [jɔ]: piòt, chipriòta
io [i.u] o [ju]: prioritat, los Dioscurs
ia [i.a] o [ja]: viatge, Priam, tiara
 
NB — Après un accent tonic, lo grop ia se pronóncia sempre coma un diftong ascendent [jɔ] (o [ja] dins certans dialèctes), es pas jamai un iat: justícia, bèstia, vendémias, indústria, glòria, Júlia, Aurèlia, Occitània, Grècia.
 
(3) Es lo cas per un grop comprenent u seguida d’una autra vocala. La u se pronóncia originàriament coma la vocala reala [y] ‘u’ mas tend a se prononciar tanben coma lo glide [ɥ].
 
ua [y.a] o [ɥa]: actualitat, pontualament
uo [y.u] o [ɥu]: fluorescent
 
(4) Avèm parlat çai sus dels tres diftongs ascendents de basa que son iè, uè e . Ça que la, dins qualques mots, trobam los grops iè, ie, uè, ue que foncionan a l’origina coma d’iats e que pòdon devenir eles tanben de diftongs. Per exemple.
 
[i.ɛ] o [jɛ]: dièsi (en auvernhat e lemosin [i.e] o [je])
ie [i.e] o [je]: Viena (vila d’Àustria)
[y.ɛ] o [ɥɛ]: Suècia, duèl (en auvernhat e lemosin [y.e] o [ɥe])
ue [y.e] o [ɥe]: suedés, pueril (en auvernhat [y.ə] o [ɥə])
 
 
Los grops iu e ui pòdon èsser de diftongs o d’iats
 
Los grops iu e ui son en general de diftongs descendents. La segonda letra del grop se pronóncia coma un glide.
 
iu [iw]: actiu, productiu, fiular, ciutat, viure (víver)
ui [yj]: produch (produit), conducha (conduita), produire (prodúser), conduire (condúser)
 
Arriba de trobar tanben los grops iu e ui que foncionan coma d’iats. Mas aqueles iats a lor torn pòdon devenir de diftongs ascendents.
 
iu [i.y] o [jy]: diurne, demiurg, poliuretan
ui [y.i] o [ɥi]: atribuir, restituir, fluid, acuitat
 
NB 1 — Après un accent tonic, lo grop iu se pronóncia sempre coma un diftong ascendent [jy] ‘yu’: Màrius, Dàrius.
 
NB 2 — Es inutil d’escriure iü* e uï* amb un trèma. Los usatgièrs coneisson la bona prononciacion. Alibèrt trantalhava per metre un trèma sus iu: escriviá demiürg mas escriviá Dàrius (e non pas Dàriüs*). Podèm recomandar d’escriure pus simplament demiurg sens trèma sus lo modèl de Dàrius. Lo meteis Alibèrt metiá pas gaire de trèma sus ui: escriviá atribuir, restituir, fluid, acuitat e non pas atribuïr*, restituïr*, fluïd*, acuïtat*.


 




Jornalet es possible gràcias al sosten economic e jornalistic dels legeires e benevòls. Se podètz sosténer en venent sòci dels Amics de Jornalet o de l’associacion ADÒC, contribuiretz a far un mèdia mai independent e de melhora qualitat.
 
 



publicitat
BANNER1 - OPLO erasmus



Perfil

Categorias

Mai d'articles

Archius




D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions