CAPÇALERA: HISTÒRIA DE LA CUINA CATALANA I OCCITANA
CAPÇALERA2: FAI-TE SOCI

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Diluns, 11 de novembre

Domergue Sumien · Questions de lenga occitana

Diluns, 30.1.2017 03h00

Tabat


Comentaris 10 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (9 vòtes)
carregant En cargament


L’occitan ditz lo tabat o lo tabac (pus localament lo tobac) per la planta d’origina americana que se’n fa de cigarretas e de cigarros.
 
L’etimologia ne seriá l’arabi medieval tabbaq o tubbaq “èrba medicinala”. Aquel tipe s’adaptèt en espanhòl medieval jos la forma tabaco e pus tard, encara dins l’usatge espanhòl, cambièt de sens e serviguèt per designar lo “tabat” descobèrt en America vèrs 1500. Una autra ipotèsi afirma que l’espanhòl tabaco vendriá non pas de l’arabi mas d’una lenga amerindiana de las Antilhas. En tot cas, lo tipe espanhòl tabaco s’es espandit dempuèi lo sègle XVI vèrs pro de lengas europèas e a engendrat l’occitan tabac, tabat.
 
En occitan los dialèctes esitan fòrça entre los dos tipes en -ac o -at.
 

1º Lo tipe tabac amb sos derivats coma tabaquièra, tabacós es lo pus etimologic.
 
2º Lo tipe tabat amb sos derivats coma tabatièra, tabatós es mens etimologic. Es de mal explicar. Pòt venir d’una evolucion occitana autoctòna per explicar l’esitacion entre -c e -t  en fin de mot. Vejatz los exemples de taüt o taüc, embut o embuc. Mas tanben pòt venir d’una influéncia del francés tabac, prononciat [taba], e dels derivats franceses amb t coma tabatière.
 
Un sondatge rapid dels usatges dialectals indica las tendéncias seguentas:
 
— En lengadocian dison puslèu tabat, tabatièra, tabatós...
 
— En provençal dison puslèu tabac, tabaquiera, tabacós...
 
— En niçard dison puslèu tabac, tabaquiera, tabacós...
 
— En vivaroalpenc trantalhan entre tabat, tabatiera, tabatós e tabac, tabaquiera, tabacós...
 
— En auvernhat trantalhan entre tabat, tabatèira, tabatós e tabac, tabaquèira, tabacós...
 
— En lemosin dison puslèu tabat, tabatiera, tabatós...
 
— En gascon trantalhan entre tabat, tabatèra, tabatós e tabac, tabaquèra, tabacós... (o ben tobac, tobaquèra, tobacós...).
 
Lo diccionari normatiu d’Alibèrt causís puslèu lo tipe tabat, tabatièra, tabatós... Ja qu’es pas un mot del lexic fondamental, ni un mot emblematic, semblariá pensable de generalizar lo tipe alibertin tabat dins tot l’occitan estandard, comprés dins totes los dialèctes estandardizats, sens engendrar gaire de protèstas.
 
Totun, los produches agricòlas —las plantas coma los animals—, sovent, an de formas impredictiblas segon los dialèctes a causa dels escambis comercials e dels mercats agricòlas. Aquò o explica ben nòstre grand lingüista Juli Ronjat. Cal evitar los doblets dins la lenga estandard en general. A priòri tabat e tabac formarián una variacion superflua e inutilament complicada en occitan estandard. Mas cresi, ça que la, que cal admetre de formas doblas per qualques produches agricòlas corrents quand es pas evident de causir una forma unica. Ansin soi partisan d’acceptar en occitan estandard los doblets seguents: lo tabat o lo tabac, la tabatièra o la tabaquièra (regionalament -iera, -èira, -èra), tabatós o tabacós...
 
Existís per tabat lo sinonim lo petun qu’a una origina ben diferenta. Ven d’una lenga amerindiana, benlèu del tupí petyma, petym o del guaraní pety, e nos es arribat probable a travèrs del francés pétun. Una lenga estandard accèpta facilament de sinonims coma aquò quand son pas emparentats.
 
(De la meteissa faiçon soi partisan d’acceptar, per d’autres produches agricòlas frequents, de formas doblas coma la tomata o lo tomati, e mai un sinonim sens rapòrt etimologic coma la poma d’amor...)
 
Encara avèm d’evocar la categoria de mots qu’an la basa tabag-. Trobam en occitan, dins lo diccionari de Mistral, la tabagiá, que ven del francés la tabagie, que ven el meteis d’una forma amerindiana (algonquina) tabaguia “festin”. Lo rapòrt amb tabat es pas etimologic, s’es creat solament a causa de la semblança formala. Per la tabagiá, del sens inicial de “festin”, son passats als senses novèls de “luòc per fumar, fach de fumar fòrça, boita de tabat”. I a pas de rason de refusar aquel mot enriquidor. Tanben podèm integrar de mots pus recents amb la basa tabag- coma tabagisme e tabagic segon los exemples de l’italian (tabagismo, tabagico) e del francés (tabagisme, tabagique).


abonar los amics de Jornalet
 



publicitat
BANER1-2-3: DGPL AN LAFONT



Comentaris

1 de febrièr 07.59h

Aquò dobrís lo talh a una discussion sus totes los mots que la prononciacion finala trantalha entre /k/ e /t/ (blòt o blòc e sustot totes los toponims en -at al Nòrd d'Occitània, qu'etimologicament venon de toponims en -acum).


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

1 de febrièr 07.12h

Lo debat qu'ei interessant. Notatz que lo diccionari Per Noste (2002) que vira lo mot francés "tabagisme" en "tabagisme" mentre lo diccionari Tot en Gascon (2011) que'u sembla preferir lo gasconisme "tobaquisme" (a costat de tobac, tobacaire, tobacar, tobacós etc,) shens espudir "tabagisme". "Tabagisme" que i apareish com sinonim de "tobaquisme", totun lo mot "tabagisme" n'i a pas d'adreça pròpia, au contra de "tobaquisme".


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

31 de genièr 18.36h

#6 non, los catalans an pas besonh de l'espanhòl per derivar tabaquisme de tabac,pas mei que tabacar, tabaquer etc, Son derivats perfèitament regulars de tabac en catalan. Se sap que la mitat dels catalans son femnas e l'auta mitat son filològs ;-).


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

31 de genièr 18.30h

Me pensi tanben que "tabaquisme" es un alinhament, un parasitism del castelhan sul catalan.
De tant mai que lo castelhan sembla èsser la sola lenga d'estat que conesca la forma en "..quism.".Lo quite romanés coneis la forma "tabagisme", çò me sembla...


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 1
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

31 de genièr 17.27h

Tanben es possible que lo mot "tabaquisme" del catalan siá simpletament un alinhament sul castelhan "tabaquismo".


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 1
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

31 de genièr 17.06h

Quitatz de fumar e serà pas pus un problèma ! Es un pipaire que vos o ditz...
mai seriosament, amb aqueles mots seriá mestièr d'aver pas una varianta per vilatge e de se conformar, coma o ditz lo Domergue a l'usatge de nòstres vesins lingüistics qu'an, eles, una lenga socializada (!)
per malastre (es mon vejaire), l'italian s'embèstia pas amb los emprunts dins la lenga d'anuèi


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

31 de genièr 10.10h

#3 Sus l'origina de 'tabagiá' amb '-iá' (e non pas 'tabagia' amb '-ia'), repetissètz çò qu'ai ja explicat en detalh dins l'article. La forma 'tabagisme' es passada per un modèl francés, de segur, o nègui pas, mas es un francisme partejat per diferentas lengas romanicas. Donc cresi qu'es pas un problèma de l'acceptar en occitan.


Valora aquest comentari:   votar positiu 3   votar negatiu 1
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

31 de genièr 05.32h

Lo mot tabagisme es pas realament un derivat de tabac. Deriva de tabagie. Lo mot tabagie ven pas de tabac, l'etimologia e l'origina dels dos mots ne son completament diferentas e a l'origina lo sens de tabagie aviá pas res a véser amb lo tabac. La confusion entre los dos etimons s'es faita en francés, Tabagisme es un francisme passat en italian e en portugués. I.M.H.O, tabaquisme es plan melhor.


Valora aquest comentari:   votar positiu 3   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

30 de genièr 14.11h

#1 Lo 'tabaquisme' o lo 'tabatisme' serián de mots ben formats a partir de las racinas 'tabac' o 'tabat'. Pasmens, dins los neologismes, ma posicion es de téner compte de las 3 lengas romanicas fòrtas que nos enròdan: lo catalan, l'italian e lo francés. Entre lo catalan 'tabaquisme', l'italian 'tabagismo' e lo francés 'tabagisme' (e en tenent compte del mot 'la tabagiá' ja atestat en occitan), m'estimi mai de prepausar lo 'tabagisme'.


Valora aquest comentari:   votar positiu 4   votar negatiu 3
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

30 de genièr 11.07h

E lo TabaQUisme?


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

5 -10 -20 -tots
1




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament

  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas aqueles comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat
BANER 3 teveoc

Perfil

Categorias

Las mai...

Mai d'articles

Archius




Etiquetas

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions