CAPÇALERA2: FAI-TE SOCI

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dijòus, 17 de genièr

Domergue Sumien · Questions de lenga occitana

Diluns, 24.12.2018 03h00

Trantalh entre iat e diftong (o entre vocala e glide)


Comentaris 8 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (7 vòtes)
carregant En cargament


Dins Preïstòria: aquí pòt passar de l’iat [ei] en doas sillabas —> al diftong [ej] en una sillaba.
© Thomas T.




Etiquetas
diftong, iat, sumien, sumiendiftong

L’iat
 
Un iat es la succession de doas vocalas que son caduna dins doas sillabas diferentas. Vaicí d’exemples d’iats.
 

ae [ae] (‘a + e’) dins aerian
 
[ey] (‘e + u’) dins reünion
 
ia [ˈiɔ] (‘i + ò’) dins Maria
—> Dins certans dialèctes, l’iat d’aquel mot se pronóncia puslèu ia [ˈia] (‘i + a’).
 
 
Lo diftong
 
Un diftong, al contrari, es la succession de doas “vocalas” que se tròban dins una sola e meteissa sillaba. Dins lo lengatge precís de la fonetica, disèm pas que lo diftong conten doas “vocalas”, disèm puslèu que lo diftong conten una vocala e un glide. En detalh, lo diftong conten:
 
una vocala al sens pròpri del tèrme: es una vocala “vertadièra”, un son aparentament pus “fòrt”.
 
un glide (o semivocala o semiconsonanta): es un son aparentament pus “fugaç” o pus “feble”.
 
Existisson en occitan tres glides.
 
— Un glide que se nòta foneticament [j]. Val ‘y’ coma dins Yamaha, ‘i’ coma dins aiga. Aquel glide a nom lo iòd.
 
— Un glide que se nòta foneticament [w]. Val ‘w’ coma dins Kawasaki, ‘u’ coma causa, ‘o’ coma dins lo mot gascon joen. Aquel glide a nom lo oau.
 
— Un glide que se nòta foneticament [ɥ]. Val ‘u’ “fugaça” coma dins luènh dins pro de dialèctes occitans o coma dins lo mot francés nuit.
 
Un diftong descendent compren una vocala puèi un glide. Un diftong ascendent compren un glide puèi una vocala.
 
Vaicí d’exemples de diftongs.
 
ai [aj] dins aiga
 
eu [ew] dins teule
 
òu [ɔw] dins sòu.
 
io [ju] dins interior.
 
[ɥɛ] dins luènh
—> dins certans dialèctes se pronóncia puslèu ue [ɥe] e s’escriu luenh
—> en gascon se pronóncia ue [we] e s’escriu luenh.
 
 
L’instabilitat dels iats
 
Un iat (vocala + vocala, en doas sillabas) es pas fòrça estable quand pòrta pas l’accent tonic. Donc, se pòt transformar eventualament en diftong (vocala + iat, iat + vocala, en una sillaba). Aquò se produtz tipicament dins una pronóncia rapida.
 
 
Quand [i] pòt devenir [j]
 
La vocala atòna [i], quand es en contacte amb una autra vocala, pòt devenir lo glide [j].
 
Dins Preïstòria: aquí pòt passar de l’iat [ei] en doas sillabas —> al diftong [ej] en una sillaba.
= lengadocian [preisˈtɔrjɔ (prejˈstɔrjɔ)]
= provençal [pʀeisˈtɔrjɔ (pʀejˈstɔrjɔ)] = [pʀeisˈtɔri (pʀejˈstɔri)]
= niçard [pʀeisˈtɔrja (pʀejˈstɔrja)]
= vivaroalpenc [preisˈtɔrja (prejˈstɔrja)]
= auvernhat [preisˈtɔrja (prejˈstɔrja)] = [preisˈtɔrjɔ (prejˈstɔrjɔ)]
= lemosin [preisˈtɔrjɔ (prejˈstɔrjɔ)]
= gascon [preisˈtɔrjɔ (prejˈstɔrjɔ)]
 
Dins òli amar: aquí ...i a... pòt passar de l’iat [ia] en doas sillabas —> al diftong [ja] en una sillaba.
= lengadocian [ˈɔli aˈmar (ˈɔljaˈmar)]
= provençal [ˈɔli aˈmaʀ (ˈɔljaˈmaʀ)]
= niçard [ˈɔli aˈmaʀ (ˈɔljaˈmaʀ)]
= vivaroalpenc [ˈɔli aˈmar (ˈɔljaˈmar)]
= auvernhat [ˈɔlji aˈmar (ˈɔljaˈmar)]
= lemosin [ˈɔli aˈmar (ˈɔljaˈmar)]
= gascon [ˈɔli aˈmar (ˈɔljaˈmar)]
 
Dins tè intens: aquí ...è i... pòt passar de l’iat [ɛi] en doas sillabas —> al diftong [ɛj] en una sillaba.
= lengadocian [ˈtɛ inˈtens (ˈtɛjnˈtens)]
= provençal [ˈtɛ iⁿˈteⁿs (ˈtɛjⁿˈteⁿs)]
= niçard [ˈtɛ iⁿˈteⁿs (ˈtɛjⁿˈteⁿs)]
= vivaroalpenc [ˈtɛ iⁿˈteⁿs (ˈtɛjⁿˈteⁿs)]
= auvernhat [ˈtɛ iⁿˈteⁿs (ˈtɛjⁿˈteⁿs)] = [ˈte iⁿˈteⁿs (ˈtejⁿˈteⁿs)]
= lemosin [ˈte iⁿˈteⁿs (ˈtejⁿˈteⁿs)]
= gascon [ˈtɛ inˈtens (ˈtɛjnˈtens)]
 
Dins niilista: aquí ii pòt passar de l’iat [ii] en doas sillabas —> al diftong [ij] en una sillaba.
= lengadocian [niiˈlistɔ (nijˈlistɔ)]
= provençal [niiˈlistɔ (nijˈlistɔ)]
= niçard [niiˈlista (nijˈlista)]
= vivaroalpenc [niiˈlista (nijˈlista)]
= auvernhat [njiiˈljista (njijˈljista)] = [njiiˈljistɔ (njijˈljistɔ)]
= lemosin [niiˈlistɔ (nijˈlistɔ)]
= gascon [niiˈlistɔ (nijˈlistɔ)]
 
Dins certans mots, la i atòna davant vocala foncionava a l’origina, teoricament, coma una vocala [i]. Mas dins la pronóncia majoritària, es passada al glide [j] e, donc, es aquel glide [j] que podèm prene coma la pronóncia per defaut. Totun, dins una pronóncia lenta o especialament sonhada, dins certans mots, es possible de far ausir tornarmai la vocala [i].
 
Dins diurne: aquí iu pòt passar del diftong [jy] en una sillaba —> a l’iat [iy] en doas sillabas.
= lengadocian [ˈdjyrne (diˈyrne)]
= provençal [ˈdjyʀne (diˈyʀne)]
= niçard [ˈdjyʀne (diˈyʀne)]
= vivaroalpenc [ˈdjyrne (diˈyrne)]
= auvernhat [ˈdjyrne (djiˈyrne)] = [ˈdjyrnə (djiˈyrnə)]
= lemosin [ˈdjyrne (diˈyrne)]
= gascon [ˈdjyrne (diˈyrne)]
 
Dins biologic: aquí io pòt passar del diftong [ju] en una sillaba —> a l’iat [iu] en doas sillabas.
= lengadocian [bjuluˈdʒik (biuluˈdʒik)]
= provençal [bjuluˈdʒi (biuluˈdʒi)]
= niçard [bjuluˈdʒik (biuluˈdʒik)]
= vivaroalpenc [bjuluˈdʒik (biuluˈdʒik)]
= auvernhat [bjuluˈdʒi (bjiuluˈdʒi)]
= lemosin [bjuluˈdzi (biuluˈdzi)]
= gascon [bjuluˈʒik (biuluˈʒik)]
 
Es de notar que lo catalan coneis, per i, aperaquí la meteissa pronóncia qu’en occitan. Ça que la, dins l’ensenhança del catalan, an costuma d’indicar [i] coma la pronóncia per defaut e [j] coma una pronóncia segondària. Aital en catalan: biològic [biuˈlɔʒik (bjuˈlɔʒik)].
 
En occitan, sembla pus adeqüat d’indicar [j] coma la pronóncia per defaut e [i] coma una pronóncia segondària. Aital en occitan: biologic [bjuluˈdʒik (biuluˈdʒik)]...
 
 
Quand [u] pòt devenir [w]
 
La vocala atòna [u], quand es en contacte amb una autra vocala, pòt devenir lo glide [w].
 
Dins Joan: aquí oa pòt passar de l’iat [ua] en doas sillabas —> al diftong [wa] en una sillaba.
= lengadocian [dʒuˈan (ˈdʒwan)]
= provençal [dʒuˈaⁿ (ˈdʒwaⁿ)]
= niçard [dʒuˈaⁿ (ˈdʒwaⁿ)]
= vivaroalpenc [dʒuˈaⁿ (ˈdʒwaⁿ)]
= auvernhat [dzuˈaⁿ (ˈdzwaⁿ)]
= lemosin [dzuˈaⁿ (ˈdzwaⁿ)]
= gascon [ʒuˈan (ˈʒwan)]
 
Dins coerent: aquí oe pòt passar de l’iat [ue] en doas sillabas —> al diftong [we] en una sillaba.
= lengadocian [kueˈren (kweˈren)]
= provençal [kueˈreⁿ (kweˈreⁿ)] = [kueˈrɛⁿ (kweˈrɛⁿ)]
= niçard [kueˈreⁿt (kweˈreⁿt)] = [kueˈrɛⁿt (kweˈrɛⁿt)]
= vivaroalpenc [kueˈreⁿt (kweˈreⁿt)] = [kueˈrɛⁿt (kweˈrɛⁿt)]
= auvernhat [kueˈreⁿ (kweˈreⁿ)] = [kuəˈreⁿ (kwəˈreⁿ)]
= lemosin [kueˈreⁿ (kweˈreⁿ)]
= gascon [kueˈren (kweˈren)]
 
Dins teoria: aquí eo pòt passar de l’iat [eu] en doas sillabas —> al diftong [ew] en una sillaba.
= lengadocian [teuˈriɔ (tewˈriɔ)]
= provençal [teuˈriɔ (tewˈriɔ)]
= niçard [teuˈria (tewˈria)]
= vivaroalpenc [teuˈria (tewˈria)]
= auvernhat [teuˈria (tewˈria)] = [təuˈriɔ (təwˈriɔ)]
= lemosin [teuˈriɔ (tewˈriɔ)]
= gascon [teuˈriɔ (tewˈriɔ)]
 
Dins zoologia: aquí oo pòt passar de l’iat [uu] en doas sillabas —> al diftong [uw] en una sillaba.
= lengadocian [zuuluˈdʒiɔ (zuwluˈdʒiɔ)]
= provençal [zuuluˈdʒiɔ (zuwluˈdʒiɔ)]
= niçard [zuuluˈdʒia (zuwluˈdʒia)]
= vivaroalpenc [zuuluˈdʒia (zuwluˈdʒia)]
= auvernhat [zuuluˈdʒia (zuwluˈdʒia)] = [zuuluˈdʒiɔ (zuwluˈdʒiɔ)]
= lemosin [zuuluˈdziɔ (zuwluˈdziɔ)]
= gascon [zuuluˈʒiɔ (zuwluˈʒiɔ)]
 
Dins pisto amar: aquí ...o a... pòt passar de l’iat [ua] en doas sillabas —> al diftong [wa] en una sillaba.
= lengadocian [ˈpistu aˈmar (ˈpistwaˈmar)]
= provençal [ˈpistu aˈmaʀ (ˈpistwaˈmaʀ)]
= niçard [ˈpistu aˈmaʀ (ˈpistwaˈmaʀ)]
= vivaroalpenc [ˈpistu aˈmar (ˈpistwaˈmar)]
= auvernhat [ˈpistu aˈmar (ˈpistwaˈmar)]
= lemosin [ˈpistu aˈmar (ˈpistwaˈmar)]
= gascon [ˈpistu aˈmar (ˈpistwaˈmar)]
 
Cas particular: dins lo mot gascon joen [ˈʒwen] (= en lengadocian joine/jove), la sequéncia oe se pronóncia tostemps coma lo diftong gascon abitual ue [we] de luenh.
 
 
Quand [y] pòt devenir [ɥ]
 
La vocala atòna [y], quand es en contacte amb una autra vocala, pòt devenir lo glide [ɥ].
 
Dins mutualitat: aquí ua pòt passar de l’iat [ya] en doas sillabas —> al diftong [ɥa] en una sillaba.
= lengadocian [mytyaliˈtat (mytɥaliˈtat)]
= provençal [mytyaliˈta (mytɥaliˈta)]
= niçard [mytyaliˈtat (mytɥaliˈtat)]
= vivaroalpenc [mytyaliˈta (mytɥaliˈta)]
= auvernhat [mjytjyaljiˈta (mjytjɥaljiˈta)]
= lemosin [mytyaliˈta (mytɥaliˈta)]
= gascon [mytyaliˈtat (mytɥaliˈtat)]
 
Dins duèl: aquí pòt passar de l’iat [yɛ] en doas sillabas —> al diftong [ɥɛ] en una sillaba.
= lengadocian [dyˈɛl (ˈdɥɛl)]
= provençal [dyˈɛl (ˈdɥɛl)]
= niçard [dyˈɛl (ˈdɥɛl)]
= vivaroalpenc [dyˈɛl (ˈdɥɛl)]
= auvernhat [djyˈɛl (ˈdjɥɛl)] = [djyˈel (ˈdjɥel)]
= lemosin [dyˈel (ˈdɥel)]
= gascon [dyˈɛl (ˈdɥɛl)]

En gascon, l’article indefinit femenin ua se pronóncia sovent sens accent tonic: pòt passar de l’iat [yɔ] en doas sillabas —> al diftong [ɥɔ] en una sillaba (e ulteriorament a [jɔ] dins certans parlars).
 




abonar los amics de Jornalet
 



publicitat
BANER1: IEA-AALO



Comentaris

25 de decembre 22.44h

#7 E sas que me fa ben plaser d’o apréner?


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

25 de decembre 15.39h

#5 #2 Òu los legeires gascons, de variantas coma aquò, n'avèm pereu dins autres dialèctes. Dins los parlars alpencs de chas ieu, per exemple, disèm un molon de diftongs coma vosauttres. Arrestatz de vos focalizar totjorn sus lo gascon, siatz pas tant unics coma creètz. seretz braves....


Valora aquest comentari:   votar positiu 8   votar negatiu 6
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

24 de decembre 14.33h

#5 en Albigés avèm toponims coma Sant Lionç e la Fenassa (en francés Saint-Lieux-Lafenasse) prononciat /sanliws/. O deuriam escriure Sant Leonç...


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

24 de decembre 11.04h

#1
• La contraccion (u)nhaut(a) qu’ei espandida en dauvuns parçans mes n’ei pas generalizada.
• "Ua" qu’a un haish de realizacions com [yː], [ˈyə], [ˈyɔ], [jɔ], [ʒɔ]…

L’estudi de la versificacion occitana, quan èra practicada per auruga, que muisha bèths rimaires (en seguir la lenco parlada) que priviligièvan lo diftong e/o la crasi, i.e. quan i èran duas o tres vocalas en contacte que las combinèvan generaument en ua sola sillaba (causida sistematica de Camelat ... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

24 de decembre 10.21h

#2 En gascon, "amar" se pronóncia [aˈmar] o [aˈma].


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

24 de decembre 10.15h

#1 Lo cas de "i a..." [ja] es un bon exemple, avètz rason.

La pronóncia de "-ion" que passa de [iu / ju] a [iw], dins certans parlars, es una evolucion segondària, mas es en realicion amb nòstre fenomèn, avètz rason. Poiriam evocar tanben d'autras pronóncias segondàrias de "-ion" coma [ˈjeⁿ, ˈjew, ˈjəw, ˈi], etc., mas i caldriá consagrar tot un article novèl...

En gascon, per contra, i a pas cap d'oposicion entre "ua" [yɔ > ɥɔ] e la pronóncia de "un aute, ua auta", perque... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

24 de decembre 10.07h

En gascon:
- amar [a'ma]

En gascon occidentau:
-[prei'stɔri] ( zòna ont lo -a finau es un schwa)


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

24 de decembre 04.16h

De sinhalar les cases:
- i+a en finala: ia o ià
- ion en finala: ió(n) o ío(n), etc...

En gascon, un/ua es mailèu una u nasalizada...u ambe tilde.
Un aut(r)e / ua aut(r)a se ditz quecòm coma nh'aut(r)e/a.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 3
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

5 -10 -20 -tots
1




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament

  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas aqueles comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat

Perfil

Categorias

Las mai...


Mai d'articles

Archius




Etiquetas

antinormisme   antinòrma   bèc   canha   canha de mar   clo   diftong   estrategia   gange   gaspar   istre   lenga   lugar   lugard   lugarn   lugran   maga   mage   mago   medoc   medouc   ou   sumien   toponim   toponimia  

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions