CAPÇALERA: MACAREL

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dimenge, 5 de julh

Domergue Sumien · Questions de lenga occitana

Diluns, 24.12.2018 03h00

Trantalh entre iat e diftong (o entre vocala e glide)


Comentaris 8 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (7 vòtes)
carregant En cargament


Dins Preïstòria: aquí pòt passar de l’iat [ei] en doas sillabas —> al diftong [ej] en una sillaba.
© Thomas T.




Etiquetas
diftong, iat, sumien, sumiendiftong

L’iat
 
Un iat es la succession de doas vocalas que son caduna dins doas sillabas diferentas. Vaicí d’exemples d’iats.
 

ae [ae] (‘a + e’) dins aerian
 
[ey] (‘e + u’) dins reünion
 
ia [ˈiɔ] (‘i + ò’) dins Maria
—> Dins certans dialèctes, l’iat d’aquel mot se pronóncia puslèu ia [ˈia] (‘i + a’).
 
 
Lo diftong
 
Un diftong, al contrari, es la succession de doas “vocalas” que se tròban dins una sola e meteissa sillaba. Dins lo lengatge precís de la fonetica, disèm pas que lo diftong conten doas “vocalas”, disèm puslèu que lo diftong conten una vocala e un glide. En detalh, lo diftong conten:
 
una vocala al sens pròpri del tèrme: es una vocala “vertadièra”, un son aparentament pus “fòrt”.
 
un glide (o semivocala o semiconsonanta): es un son aparentament pus “fugaç” o pus “feble”.
 
Existisson en occitan tres glides.
 
— Un glide que se nòta foneticament [j]. Val ‘y’ coma dins Yamaha, ‘i’ coma dins aiga. Aquel glide a nom lo iòd.
 
— Un glide que se nòta foneticament [w]. Val ‘w’ coma dins Kawasaki, ‘u’ coma causa, ‘o’ coma dins lo mot gascon joen. Aquel glide a nom lo oau.
 
— Un glide que se nòta foneticament [ɥ]. Val ‘u’ “fugaça” coma dins luènh dins pro de dialèctes occitans o coma dins lo mot francés nuit.
 
Un diftong descendent compren una vocala puèi un glide. Un diftong ascendent compren un glide puèi una vocala.
 
Vaicí d’exemples de diftongs.
 
ai [aj] dins aiga
 
eu [ew] dins teule
 
òu [ɔw] dins sòu.
 
io [ju] dins interior.
 
[ɥɛ] dins luènh
—> dins certans dialèctes se pronóncia puslèu ue [ɥe] e s’escriu luenh
—> en gascon se pronóncia ue [we] e s’escriu luenh.
 
 
L’instabilitat dels iats
 
Un iat (vocala + vocala, en doas sillabas) es pas fòrça estable quand pòrta pas l’accent tonic. Donc, se pòt transformar eventualament en diftong (vocala + iat, iat + vocala, en una sillaba). Aquò se produtz tipicament dins una pronóncia rapida.
 
 
Quand [i] pòt devenir [j]
 
La vocala atòna [i], quand es en contacte amb una autra vocala, pòt devenir lo glide [j].
 
Dins Preïstòria: aquí pòt passar de l’iat [ei] en doas sillabas —> al diftong [ej] en una sillaba.
= lengadocian [preisˈtɔrjɔ (prejˈstɔrjɔ)]
= provençal [pʀeisˈtɔrjɔ (pʀejˈstɔrjɔ)] = [pʀeisˈtɔri (pʀejˈstɔri)]
= niçard [pʀeisˈtɔrja (pʀejˈstɔrja)]
= vivaroalpenc [preisˈtɔrja (prejˈstɔrja)]
= auvernhat [preisˈtɔrja (prejˈstɔrja)] = [preisˈtɔrjɔ (prejˈstɔrjɔ)]
= lemosin [preisˈtɔrjɔ (prejˈstɔrjɔ)]
= gascon [preisˈtɔrjɔ (prejˈstɔrjɔ)]
 
Dins òli amar: aquí ...i a... pòt passar de l’iat [ia] en doas sillabas —> al diftong [ja] en una sillaba.
= lengadocian [ˈɔli aˈmar (ˈɔljaˈmar)]
= provençal [ˈɔli aˈmaʀ (ˈɔljaˈmaʀ)]
= niçard [ˈɔli aˈmaʀ (ˈɔljaˈmaʀ)]
= vivaroalpenc [ˈɔli aˈmar (ˈɔljaˈmar)]
= auvernhat [ˈɔlji aˈmar (ˈɔljaˈmar)]
= lemosin [ˈɔli aˈmar (ˈɔljaˈmar)]
= gascon [ˈɔli aˈmar (ˈɔljaˈmar)]
 
Dins tè intens: aquí ...è i... pòt passar de l’iat [ɛi] en doas sillabas —> al diftong [ɛj] en una sillaba.
= lengadocian [ˈtɛ inˈtens (ˈtɛjnˈtens)]
= provençal [ˈtɛ iⁿˈteⁿs (ˈtɛjⁿˈteⁿs)]
= niçard [ˈtɛ iⁿˈteⁿs (ˈtɛjⁿˈteⁿs)]
= vivaroalpenc [ˈtɛ iⁿˈteⁿs (ˈtɛjⁿˈteⁿs)]
= auvernhat [ˈtɛ iⁿˈteⁿs (ˈtɛjⁿˈteⁿs)] = [ˈte iⁿˈteⁿs (ˈtejⁿˈteⁿs)]
= lemosin [ˈte iⁿˈteⁿs (ˈtejⁿˈteⁿs)]
= gascon [ˈtɛ inˈtens (ˈtɛjnˈtens)]
 
Dins niilista: aquí ii pòt passar de l’iat [ii] en doas sillabas —> al diftong [ij] en una sillaba.
= lengadocian [niiˈlistɔ (nijˈlistɔ)]
= provençal [niiˈlistɔ (nijˈlistɔ)]
= niçard [niiˈlista (nijˈlista)]
= vivaroalpenc [niiˈlista (nijˈlista)]
= auvernhat [njiiˈljista (njijˈljista)] = [njiiˈljistɔ (njijˈljistɔ)]
= lemosin [niiˈlistɔ (nijˈlistɔ)]
= gascon [niiˈlistɔ (nijˈlistɔ)]
 
Dins certans mots, la i atòna davant vocala foncionava a l’origina, teoricament, coma una vocala [i]. Mas dins la pronóncia majoritària, es passada al glide [j] e, donc, es aquel glide [j] que podèm prene coma la pronóncia per defaut. Totun, dins una pronóncia lenta o especialament sonhada, dins certans mots, es possible de far ausir tornarmai la vocala [i].
 
Dins diurne: aquí iu pòt passar del diftong [jy] en una sillaba —> a l’iat [iy] en doas sillabas.
= lengadocian [ˈdjyrne (diˈyrne)]
= provençal [ˈdjyʀne (diˈyʀne)]
= niçard [ˈdjyʀne (diˈyʀne)]
= vivaroalpenc [ˈdjyrne (diˈyrne)]
= auvernhat [ˈdjyrne (djiˈyrne)] = [ˈdjyrnə (djiˈyrnə)]
= lemosin [ˈdjyrne (diˈyrne)]
= gascon [ˈdjyrne (diˈyrne)]
 
Dins biologic: aquí io pòt passar del diftong [ju] en una sillaba —> a l’iat [iu] en doas sillabas.
= lengadocian [bjuluˈdʒik (biuluˈdʒik)]
= provençal [bjuluˈdʒi (biuluˈdʒi)]
= niçard [bjuluˈdʒik (biuluˈdʒik)]
= vivaroalpenc [bjuluˈdʒik (biuluˈdʒik)]
= auvernhat [bjuluˈdʒi (bjiuluˈdʒi)]
= lemosin [bjuluˈdzi (biuluˈdzi)]
= gascon [bjuluˈʒik (biuluˈʒik)]
 
Es de notar que lo catalan coneis, per i, aperaquí la meteissa pronóncia qu’en occitan. Ça que la, dins l’ensenhança del catalan, an costuma d’indicar [i] coma la pronóncia per defaut e [j] coma una pronóncia segondària. Aital en catalan: biològic [biuˈlɔʒik (bjuˈlɔʒik)].
 
En occitan, sembla pus adeqüat d’indicar [j] coma la pronóncia per defaut e [i] coma una pronóncia segondària. Aital en occitan: biologic [bjuluˈdʒik (biuluˈdʒik)]...
 
 
Quand [u] pòt devenir [w]
 
La vocala atòna [u], quand es en contacte amb una autra vocala, pòt devenir lo glide [w].
 
Dins Joan: aquí oa pòt passar de l’iat [ua] en doas sillabas —> al diftong [wa] en una sillaba.
= lengadocian [dʒuˈan (ˈdʒwan)]
= provençal [dʒuˈaⁿ (ˈdʒwaⁿ)]
= niçard [dʒuˈaⁿ (ˈdʒwaⁿ)]
= vivaroalpenc [dʒuˈaⁿ (ˈdʒwaⁿ)]
= auvernhat [dzuˈaⁿ (ˈdzwaⁿ)]
= lemosin [dzuˈaⁿ (ˈdzwaⁿ)]
= gascon [ʒuˈan (ˈʒwan)]
 
Dins coerent: aquí oe pòt passar de l’iat [ue] en doas sillabas —> al diftong [we] en una sillaba.
= lengadocian [kueˈren (kweˈren)]
= provençal [kueˈreⁿ (kweˈreⁿ)] = [kueˈrɛⁿ (kweˈrɛⁿ)]
= niçard [kueˈreⁿt (kweˈreⁿt)] = [kueˈrɛⁿt (kweˈrɛⁿt)]
= vivaroalpenc [kueˈreⁿt (kweˈreⁿt)] = [kueˈrɛⁿt (kweˈrɛⁿt)]
= auvernhat [kueˈreⁿ (kweˈreⁿ)] = [kuəˈreⁿ (kwəˈreⁿ)]
= lemosin [kueˈreⁿ (kweˈreⁿ)]
= gascon [kueˈren (kweˈren)]
 
Dins teoria: aquí eo pòt passar de l’iat [eu] en doas sillabas —> al diftong [ew] en una sillaba.
= lengadocian [teuˈriɔ (tewˈriɔ)]
= provençal [teuˈriɔ (tewˈriɔ)]
= niçard [teuˈria (tewˈria)]
= vivaroalpenc [teuˈria (tewˈria)]
= auvernhat [teuˈria (tewˈria)] = [təuˈriɔ (təwˈriɔ)]
= lemosin [teuˈriɔ (tewˈriɔ)]
= gascon [teuˈriɔ (tewˈriɔ)]
 
Dins zoologia: aquí oo pòt passar de l’iat [uu] en doas sillabas —> al diftong [uw] en una sillaba.
= lengadocian [zuuluˈdʒiɔ (zuwluˈdʒiɔ)]
= provençal [zuuluˈdʒiɔ (zuwluˈdʒiɔ)]
= niçard [zuuluˈdʒia (zuwluˈdʒia)]
= vivaroalpenc [zuuluˈdʒia (zuwluˈdʒia)]
= auvernhat [zuuluˈdʒia (zuwluˈdʒia)] = [zuuluˈdʒiɔ (zuwluˈdʒiɔ)]
= lemosin [zuuluˈdziɔ (zuwluˈdziɔ)]
= gascon [zuuluˈʒiɔ (zuwluˈʒiɔ)]
 
Dins pisto amar: aquí ...o a... pòt passar de l’iat [ua] en doas sillabas —> al diftong [wa] en una sillaba.
= lengadocian [ˈpistu aˈmar (ˈpistwaˈmar)]
= provençal [ˈpistu aˈmaʀ (ˈpistwaˈmaʀ)]
= niçard [ˈpistu aˈmaʀ (ˈpistwaˈmaʀ)]
= vivaroalpenc [ˈpistu aˈmar (ˈpistwaˈmar)]
= auvernhat [ˈpistu aˈmar (ˈpistwaˈmar)]
= lemosin [ˈpistu aˈmar (ˈpistwaˈmar)]
= gascon [ˈpistu aˈmar (ˈpistwaˈmar)]
 
Cas particular: dins lo mot gascon joen [ˈʒwen] (= en lengadocian joine/jove), la sequéncia oe se pronóncia tostemps coma lo diftong gascon abitual ue [we] de luenh.
 
 
Quand [y] pòt devenir [ɥ]
 
La vocala atòna [y], quand es en contacte amb una autra vocala, pòt devenir lo glide [ɥ].
 
Dins mutualitat: aquí ua pòt passar de l’iat [ya] en doas sillabas —> al diftong [ɥa] en una sillaba.
= lengadocian [mytyaliˈtat (mytɥaliˈtat)]
= provençal [mytyaliˈta (mytɥaliˈta)]
= niçard [mytyaliˈtat (mytɥaliˈtat)]
= vivaroalpenc [mytyaliˈta (mytɥaliˈta)]
= auvernhat [mjytjyaljiˈta (mjytjɥaljiˈta)]
= lemosin [mytyaliˈta (mytɥaliˈta)]
= gascon [mytyaliˈtat (mytɥaliˈtat)]
 
Dins duèl: aquí pòt passar de l’iat [yɛ] en doas sillabas —> al diftong [ɥɛ] en una sillaba.
= lengadocian [dyˈɛl (ˈdɥɛl)]
= provençal [dyˈɛl (ˈdɥɛl)]
= niçard [dyˈɛl (ˈdɥɛl)]
= vivaroalpenc [dyˈɛl (ˈdɥɛl)]
= auvernhat [djyˈɛl (ˈdjɥɛl)] = [djyˈel (ˈdjɥel)]
= lemosin [dyˈel (ˈdɥel)]
= gascon [dyˈɛl (ˈdɥɛl)]

En gascon, l’article indefinit femenin ua se pronóncia sovent sens accent tonic: pòt passar de l’iat [yɔ] en doas sillabas —> al diftong [ɥɔ] en una sillaba (e ulteriorament a [jɔ] dins certans parlars).
 




abonar los amics de Jornalet
 



publicitat
BANER1: AOF



Perfil

Categorias

Las mai...

Mai d'articles

Archius




Etiquetas

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions