CAPÇALERA: MACAREL

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Diluns, 6 de julh

Domergue Sumien · Questions de lenga occitana

Diluns, 14.1.2019 03h00

L’usatge de c, qu e ch dins los mots d’origina grèga


Comentaris 17 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (11 vòtes)
carregant En cargament


Per exemple: lo grèc παχύδερμος a engendrat lo latin pachydermus puèi lo francés pachyderme que se pronóncia [pakidɛʁm] o [paʃidɛʁm]. En occitan, la forma coerenta paquidèrme es preferibla
© Ajith Kumar




Etiquetas
ch, grafia, lenga, sumien

Un usatge coerent dins la màger part de las lengas romanicas
 
L’occitan destria clarament:
 

— Lo son [k] que s’escriu c o qu.
 
— Lo son [tʃ] (‘tsh’) que s’escriu ch. Regionalament, [tʃ] passa a [ts] mas escrivèm ch.
 
Un grand nombre de mots de formacion culta (o sabenta), venent del grèc, pòrtan dins lor forma grèga originària la letra χ (qui). La χ se prononciava [kʰ] en grèc ancian classic. Per exemple: los mots grècs ἀρχαϊκός e ἀρχαιολογία.
 
La letra grèga χ s’es adaptada en latin jos la grafia ch prononciada [k]. Per exemple: los mots latins archaicus e archaeologia.
 
Puèi la grafia latina ch s’es adaptada dins las lengas romanicas modèrnas en mantenent lo son [k] dins l’immensa majoritat dels cases. Aquel son [k] s’escriu de manièra coerenta dins la màger part de las lengas romanicas.
 
— En occitan, lo son [k] s’escriu c o qu: arcaïc, arqueologia.
 
— En catalan, lo son [k] s’escriu c o qu: arcaic, arqueologia.
 
— En espanhòl, lo son [k] s’escriu c o qu: arcaico, arqueología.
 
— En portugués, lo son [k] s’escriu c o qu: arcaico, arqueologia.
 
— En italian, lo son [k] s’escriu c en general o ch davant e, i, car se sap que ch se legís totjorn [k] en italian: arcaico, archeologia.
 
Lo romanés a un usatge a despart, que transforma sovent la letra grèga χ en una h fòrtament prononciada: arhaic, arheologie.
 
 
Un usatge un chic complicat en anglés
 
Ara agachem rapidament çò que se fa en anglés, qu’es una lenga d’origina germanica. La letra grèga χ e la grafia latina ch arriban en anglés jos la grafia ch, prononciada [k]: archaic [ɑːˈkeɪ̯ɪk], archaeology [ˌɑːkɪˈɒlədʒɪ].
 
Es complicat perque en anglés, ch servís de costuma per representar puslèu lo son [tʃ] coma dins much [ˈmʌtʃ] o change [ˈtʃeɪ̯ndʒ] o Winchester [ˈwɪntʃɪstə].
 
 
Las perturbacions del francés
 
Ara, tornem a las lengas romanicas e vejam çò que fa lo francés. Lo francés es terriblament complicat e desordenat. La letra grèga χ e la grafia latina ch arriban en francés jos quatre configuracions possiblas, sens cap de logica, repartidas de faiçon arbitrària.
 
1) Quora la letra grèga χ engendra la grafia francesa ch prononciada [k]: archaïque [aʁkaik], archéologie [aʁkeɔlɔʒi]. Aquò es complicat, perque en francés, ch servís pus sovent per representar lo son [ʃ] (‘sh’) coma dins poche [pɔʃ] o chèvre [ʃɛvʁ].
 
2) Quora la letra grèga χ engendra la grafia francesa c o qu. Es una solucion simpla e coerenta, similara a la solucion occitana. Mas s’aplica solament a un nombre pichonet de mots en francés. Per exemple: lo grèc χολέρα a engendrat lo latin cholera puèi lo francés colère [kɔlɛʁ].
 
3) Quora la letra grèga χ engendra la grafia francesa ch prononciada [ʃ] (‘sh’). En aquel cas, los usatgièrs del francés se son faches enganar per la grafia: en luòc de legir ch coma [k], çò que seriá atendut dins un mot grèc, legisson puslèu [ʃ] segon las abituds de lectura del francés. Aquò es pas brica coerent al nivèl etimologic mas, almens, es simple al nivèl de la lectura. Per exemple: lo grèc μηχανή o μαχανά a engendrat lo latin machina puèi lo francés machine [maʃin].
 
4) Quora la letra grèga χ engendra la grafia francesa ch que trantalha entre la pronóncia [k] e la pronóncia [ʃ] (‘sh’). Aquò si qu’es complicat. Per exemple: lo grèc παχύδερμος a engendrat lo latin pachydermus puèi lo francés pachyderme que se pronóncia [pakidɛʁm] o [paʃidɛʁm].
 
Se reprenèm aquestes exemples franceses que venèm d’examinar, nos avisam que las formas occitanas son mai simplas e mai coerentas. S’escrivon amb c o qu e se pronóncian amb lo son [k]: arcaïc, arqueologia, colèra, maquina, paquidèrme.
 
A causa de la dominacion del francés, l’usatge occitan risca sovent de remplaçar c o qu, prononciats [k], per una forma  en ch prononciada [tʃ] (o [ts]). Aquò es desconselhat. Per exemple, en occitan, las formas coerentas maquina e paquidèrme son preferiblas a las formas francizadas machina* e pachidèrme*.
 
Las autras lengas romanicas de la Mediterranèa ajudan l’occitan a retrobar las formas coerentas amb lo son [k]: en catalan màquina, paquiderm; en espanhòl máquina, paquidermo; en portugués máquina, paquiderme; en italian macchina, pachiderma.
 
 
Lista d’exemples
 
Vaicí d’exemples de mots que vòlon c o qu en occitan en luòc de la forma francizada ch.
 
forma occitana normativa amb c o qu forma francesa ont ch se pronóncia [ʃ]
alquimia alchimie
alquimista alchimiste
anarquia anarchie
anarquic ~ -ica anarchique
anarquisme anarchisme
anarquista anarchiste
Antiòquia Antioche
Aquilles Achille
araquida arachide
Arquimèdes Archimède
arquitècte ~ -ècta architecte
arquitectonic ~ -ica architectonique
arquitectura architecture
arquitectural ~ -ala (prov. niç. lem. gasc. –au ~ -ala) architectural ~ -ale
bioquimic ~ -ica biochimique
brànquia branchie
bronqui (nom masculin) bronche (nom femenin)
bronquioliti bronchiolite [bʁɔ̃ʃjɔlit, bʁɔ̃kjɔlit]
bronquiti bronchite
cacoquim ~ -ima cacochyme
Cam (personatge biblic) Cham [kam, ʃam]
camita (populacion imaginària) Chamites [kamit, ʃamit]
camitosemitic ~ -ica chamito-sémitique [kamitɔsemitik, ʃamitɔsemitik]
camau ~ camava (pòble ancian) Chamaves
caquexia cachexie [kaʃɛksi, kakɛksi]
Caront (astre) Charon [kaʁɔ̃, ʃaʁɔ̃]
Caront (personatge mitologic) Charon [kaʁɔ̃, ʃaʁɔ̃]
cate ~ cata (pòble ancian) Chattes
catequèsi catéchèse
catequisme catéchisme
catequista catéchiste
catequizar catéchiser
colquic colchique
Colquida Colchide
conquilicòla conchylicole [kɔ̃kilikɔl, kɔ̃ʃilikɔl]
conquilicultor ~ -tritz conchyliculteur ~ -trice [kɔ̃kilikyltœʁ -tʁis, kɔ̃ʃilikyltœʁ -tʁis]
conquilicultura conchyliculture [kɔ̃kilikyltyʁ, kɔ̃ʃilikyltyʁ]
diarquia dyarchie
electroquimic ~ -ica électrochimique
equidna (nom femenin) échidné [ekidne, eʃidne] (nom masculin)
esquèma schéma
esquematic schématique
esquematicament schématiquement
esquematizar schématiser
Esquil Eschyle
esquisma schisme
esquismatic ~ -ica schismatique
facoquèr phacochère
fúcsia (flor, nom femenin) fuchsia [fyʃja, fyksja] (nom masculin)
ierarquia hiérarchie
ierarquic ~ -ica hiérarchique
Joaquim Joachim [ʒɔakim, ʒɔakɛ̃, ʒɔaʃɛ̃]
lamellibranqui lamellibranche
logomaquia logomachie
malaquita malachite [malakit, malaʃit]
maniqueïsme manichéisme [manikeism, maniʃeism]
maniquèu ~ maniquèa manichéen ~ -éenne [manikeɛ̃ ‑eɛn, maniʃeɛ̃ ‑eɛn]
maquina machine
maquinacion machination
maquinal ~ -ala (prov. niç. lem. gasc. maquinau ~ -ala) machinal ~ -ale
maquinalament machinalement
maquinar machiner
maquinari (hardware)
maquinària (ensemble de maquinas) machinerie
maquinisme machinisme
maquinista machiniste
monaquisme monachisme [mɔnakism, mɔnaʃism]
monarquia monarchie
monarquic ~ -ica monarchique
monarquisme monarchisme
monarquista monarchiste
Mordacai (personatge biblic) Mardochée
naumaquia naumachie
oligarquia oligarchie
oligarquic ~ -ica oligarchique
paquidèrme pachyderme [paʃidɛʁm, pakidɛʁm]
paquidermic ~ -ica pachydermique [paʃidɛʁmik, pakidɛʁmik]
patriarca patriarche
psique (esperit, miralh) psyché
Psique (personatge mitologic) Psyché
psiquic ~ -ica psychique
psiquisme psychisme
querubin chérubin
querusc ~ -usca (pòble ancian) Chérusques
quimèra chimère
quimeric ~ -ica chimérique
quimia chimie
quimic ~ -ica chimique
quimicament chimiquement
quimioterapia chimiothérapie
quimista chimiste
quirograf chirographe [kiʁɔgʁaf, ʃiʁɔgʁaf]
quirografari ~ -ària chirographaire [kiʁɔgʁafɛʁ, ʃiʁɔgʁafɛʁ]
quiromancia chiromancie [kiʁɔmɑ̃si, ʃiʁɔmɑ̃si]
quiromancian ~ -ana chiromancien ~ -ienne [kiʁɔmɑ̃sjɛ̃ –jɛn, ʃiʁɔmɑ̃sjɛ̃ –jɛn]
quiroptèr chiroptère [kiʁɔptɛʁ, ʃiʁɔptɛʁ], 
chéiroptère
 [keiʁɔptɛʁ, ʃeiʁɔptɛʁ]
Raquèl Rachel
raquidian ~ -ana rachidien ~ -ienne
raquis rachis
raquitic ~ -ica rachitique
raquitisme rachitisme
Siquèm Sichem
tauromaquia tauromachie
tauromaquic ~ -ica tauromachique
tetrarquia tétrarchie
Valàquia Valachie
Zaquèu (personatge biblic) Zachée
  
Aquestes exemples son gaireben totes d’origina grèga. Qualques unes an una origina semitica coma Raquèl, o germanica coma camau, mas son passats per de formas ellenizantas o latinizantas.

 
Cases particulars
 
Dins l’òbra normativa d’Alibèrt, i a de formas normalas amb c o qu, mas, de còps, tombam tanben sus de formas escrichas amb ch*. Semblan d’errors non pas d’Alibèrt el meteis, mas de sa conhada al moment d’editar son diccionari postum. I a un consens, entre los lingüistas especialistas, per generalizar las formas regularas en c o qu.
 
Excepcionalament, pauques mots d’origina grèga fan evolucionar la letra χ vèrs una forma occitana ch que correspond en catalan a una x prononciada [ʃ] e en italian a una c prononcida [tʃ]. Aquò s’explica pas clarament (son benlèu d’influéncias del grèc medieval o de certanas formas italianas semipopularas). Per exemple: archius, archivar, archivaire e sovent lo prefixe superlatiu arch(i)- (archiduc, archidiague, archevesque, archiconegut, archipèla...).
 
Evidentament, i a un fum d’autres cases ont es normal d’aver ca en occitan del sud e cha en nòrd-occitan, coma per exemple dins cantar, acabar, vaca, blanca... (viv. auv. lem. chantar, achabar, vacha, blancha)... Aqueles mots, en general, an pas cap de rapòrt amb los mots grècs de formacion culta.
 
 
 


abonar los amics de Jornalet
 



publicitat
BANER1: AOF



Perfil

Categorias

Las mai...

Mai d'articles

Archius




Etiquetas

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions