CAPÇALERA: HISTÒRIA DE LA CUINA CATALANA I OCCITANA
CAPÇALERA2: FAI-TE SOCI

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dijòus, 14 de novembre

Domergue Sumien · Questions de lenga occitana

Diluns, 21.10.2013 03h00

Adieu o adiu, ieu o iu?


Comentaris 33 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (18 vòtes)
carregant En cargament


Las sequéncias ieu e iu son sovent mal geridas dins l’usatge actual. Un mot fòrça frequent coma adieu, que d’unes l’escrivon tanben adiu, revèla una dificultat de l’ortografia qu’òm auriá pogut evitar.
 
 
De la distincion fins a l’uniformizacion fonetica
 
Dins un estat ancian e tradicional de l’occitan, se fasiá pro sovent la distincion fonetica entre:
 

— La sequéncia ieu prononciada [jew][1] (tres sons)
 
— La sequéncia iu prononciada [iw] (dos sons).
 
L’occitan actual, dins sos usatges populars, tend a uniformizar la pronóncia d’aquelas doas sequéncias, de doas manièras possiblas:
 
— Dins certans parlars, iu s’alinha sus la pronóncia de ieu; se pronóncian totes dos [jew] (amb de variantas foneticas segondàrias).
 
— Dins d’autres parlars, al contrari, es ieu que s’alinha sus la pronóncia de iu; se pronóncian totes dos [iw] (amb de variantas foneticas segondàrias).
 
Aquelas doas uniformizacions, de tipe [jew] o de tipe [iw], se pòdon trobar dins totes los dialèctes sens excepcion.
 
La nòrma classica de l’occitan, iniciada en 1935 amb Loís Alibèrt, a causit de restablir la distincion tradicionala entre ieu e iu dins l’ortografia. Dins la pronóncia, òm es liure de far la distincion fonetica o de la faire pas. Mas l’ortografia, en principi, manten la distincion escricha (totun, veirem que lo gascon a drech a una excepcion).
 
Las combinasons foneticas e ortograficas se repartisson en tres blòcs regionals, en simplificant un chic: un blòc majoritari, un blòc auvernhat e un blòc gascon.
 
 
Lo blòc majoritari: lengadocian, provençal, niçard, vivaroalpenc e lemosin
 
En lengadocian —basa de l’estandard general—, e parièrament en provençal, niçard, vivaroalpenc e lemosin, la nòrma oficiala distinguís:
 
ieu prononciat classicament [jew] (mens classicament [iw]). Escrivèm sempre ieu dins lo pronom ieu e dins de mots coma mieu, tieu, sieu, dieu, adieu, Andrieu, Matieu, Peitieus (en lemosin ça que la, se preferís meu, teu, seu a mieu, tieu, sieu).
 
iu prononciat classicament [iw] (mens classicament [jew]). Escrivèm sempre iu dins viu, riu, escriure, viure, fiular, liure~liura, la liura, Siula (nom de riu) e dins lo sufixe frequent ‑iu coma dins actiu, agradiu, intensiu, receptiu, adesiu.
 
Trobam tanben de pronóncias pus localas e pus evolutivas, sustot dins certans parlars lemosins e vivaroalpencs.
 
L’antinormisme interven de còps que i a. En luòc de respectar l’ortografia normala coma dins Andrieu, adieu o ieu, qualques libres an difusat de grafias erronèas coma Andriu*, adiu* o quitament iu* (per lo pronom). Aquelas grafias salvatjas an pas la mendre legitimitat: Loís Alibèrt e lo Conselh de la Lenga Occitana (CLO) las an pas oficializadas.
 
 
En auvernhat
 
En auvernhat, la nòrma oficiala distinguís:
 
ieu prononciat classicament [jəw][2] (mens classicament [iw]). Escrivèm sempre ieu dins lo pronom ieu e dins de mots coma mieu, tieu, sieu, dieu, adieu, Andrieu, Matieu, Peitieus.
 
iu prononciat classicament [iw] (mens classicament [jəw]). Escrivèm sempre iu dins viu, riu, escriure, viure, fiular, liure~liura, la liura, Siula (nom de riu) e dins lo sufixe frequent ‑iu coma dins actiu, agradiu, intensiu, receptiu, adesiu.
 
I a tanben de pronóncias pus localas e pus evolutivas.
 
Qualques publicacions auvernhatas mesclan per error las grafias ieu e iu, coma dins los dialèctes del blòc majoritari.
 
 
En gascon
 
Lo cas gascon se complica perque los documents fondadors de la nòrma classica gascona, preparats dins los ans 1950 per Pèire Bèc, en collaboracion amb Loís Alibèrt, acceptèron la possibilitat de fusionar ieu e iu en una grafia unica iu. Benlèu perque iu ja se vesiá dins qualques òbras literàrias prestigiosas, abans la fixacion de la nòrma.
 
Ça que la, lo gascon fonciona pas diferentament dels autres dialèctes occitans a prepaus de ieu e iu. En gascon trobam de parlars qu’o fan tot en [jew] e d’autres qu’o fan tot en [iw]. Lo quite gascon aranés coneis [jew] o [iw] segon los luòcs.
 
Donc vesèm que l’acceptacion d’una grafia unifòrma en iu, en gascon, pausa de problèmas tecnics:
 
— Per tractar un fenomèn fonetic qu’es similar dins totes los dialèctes, lo gascon normatiu enregistra una solucion ortografica divergenta dels autres dialèctes.
 
— L’acceptacion d’una grafia unica iu crèa la falsa impression que la pronóncia [iw] seriá la sola possibla en gascon, quand en realitat, [jew] existís tanben en gascon autentic.
 
— En tot cas, l’existéncia de la pronóncia [jew] en gascon fa que la grafia ieu demòra logicament admissibla en gascon.
 
Aital, se volèm privilegiar de solucions unitàrias en gascon, la nòrma oficiala se pòt reïnterpretar de manièra pus logica, en distinguir:
 
ieu prononciat classicament [jew] (mens classicament [iw]). Escrivèm de preferéncia ieu dins de mots coma adieu, Andrieu, Matieu, Peitieus. Totun, sabèm que demòra tostemps admissible de remplaçar ieu per iu, mas en gascon solament: adi(e)u, Andri(e)u, Mati(e)u, Peiti(e)us.
 
iu prononciat classicament [iw] (mens classicament [jew]). Escrivèm sempre iu en gascon dins viu, arriu, fiular, liure~liura, la liura, Siula (nom de riu) e dins lo sufixe frequent ‑iu coma dins actiu, agradiu, intensiu, receptiu, adesiu.
 
Soi persuadit que dos o tres tròls, sens cap de logica, pretendràn que menaci l’integritat del gascon. Me’n preocupi pas. Los legeires atentius auràn ben comprés que lo respècte absolut del gascon interditz pas de cercar de solucions unitàrias, sustot per tractar un afar ont lo gascon fonciona exactament coma los autres dialèctes occitans.



 
______
[1] En alfabet fonetic, lo signe [j] se legís coma la i de gaia.
[2] La sequéncia fonetica [jəw], escricha a la francesa, donariá aproximativament “yeuw”. En alfabet fonetic, lo signe [ə] se legís coma la e del nòrd-auvernhat dins venir, fetge, o coma la e del catalan oriental dins venir, poble, o coma la e del francés dins venir, cheval.



publicitat
BANER1-2-3: DGPL DICTADES



Comentaris

2 de setembre 21.17h

io escrive io e benleu que deuriá escriure ió per èsser mai correcte. Ai jamai vist degun escriure "iu"...
Mercés de m'assabentar sus aqueu punch.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

12 de novembre 12.35h

domergue as doblidat de mençonar los dialectes que mantenon los "eu" dins "andreu, amedeu" e mots d'aquesta mena


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

12 de novembre 12.33h

'fiular' en gascon... es pas 'shiular' mmmmm


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 1
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

30 d'octòbre 18.17h

#28 Sénher Isopet, la règla de l'occitan estandard es simpla:
'ieu' = [jew]
'iu' = [iw].


Valora aquest comentari:   votar positiu 4   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

29 d'octòbre 18.57h

#28 Perdeque lo "t" d'avantatge s'ausís e pas dins màger. Al mens es aital que parlam a cò nòstre.


Valora aquest comentari:   votar positiu 4   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

28 d'octòbre 17.22h

A ieu, m'a totjorn semblat curiós aquel afar. E cresi ben que soi totjorn pas convençut. Supausi que i a d'explicacions etimologicas, mas francament, me sembla mai complicat de dire (perdon de prendre l'exemple del mon canton) :
- "ieu" se pronóncia [jew] e totes los autres còps que vesètz "ieu", se pronóncia [iw]...
o encara "lo son [iw] s'escriu "iu" levat quand per de rasons etimologicas que conéissi pas e que cap d'especialistas ne fan le publicitat, cal escriure "ieu"...
-puslèu q... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 1   votar negatiu 3
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

26 d'octòbre 00.50h

#24 En Bigòrra tota (exeptat era vath d'Asun, ce'm pensi) aquera glide /ɥ/ que's tròba mès sonque entath possessiu masculin articulat deras segonda e tresau persona deth singular : "eth tué" [e't:ɥe] e "eth sué" [e'tsɥé]. Entà tots eths autes cas, aquera "u" en contact dab vocau qu'ei arrealizada /w/ : "uei" [we], "ueu" [wew], "uelh" [weʎ], "bueu" [bwew], etc... .

Que cau precizar tanben qu'eth possessiu articulat femenin que subeish ua desplaçament d'accent en un territòri de qu... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 3   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

24 d'octòbre 20.14h

#2 Deth costat dera vath d'Aura, deth Loron e d'ua bona part deras Barionia e deth platèu de Lanamesa que's pronóncia [jew] eth sufixe de qui avem costuma d'escríver -iu en gascon. E tà "adiu" que's hè tanben, d'alhur era formula "Adiu puish qu'ès aquiu" que veng a nosta "Adieu puish qu'ès atieu". Aquera forma "atieu" (a còps escriuta "atheu"), de qui s'arretròba en tot era hauta Bigòrra e en Manhoac tanben, que s'ei espandida plan mes enlà d'a on -iu e s'arrealiza [jew] mès que pen... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 3   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

22 d'octòbre 17.58h

#24 Òc, JIG, avètz ben vist.
Quand, dins un parlar donat, 'ieu' e 'iu' se pronóncian unifòrmament [iw], aquò pòt daissar la plaça liura a una evolucion fonetica ulteriora coma 'ueu' = [jew].


Valora aquest comentari:   votar positiu 4   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

22 d'octòbre 15.31h

Adishatz
Ne vei pas guaire com ua diferenciòta locau atau e miaçaré l'unitat gascona, la qui ei traversada per milantas variacions mei de totas parts, e de las mei notaderas que non pas iu/ieu.
Los mots en « ieu » que son suberrars per Shalòssa : en fèit, ne’n poish pas citar un de memòria — d’on tiri que la question ne’s pausa pas guaire entà jo, lhevat se voi a tot hòrt escopir de cara au vent.

Ua question totun : a sobras de horucar que trobèi « bieu », qui’m sem... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 3   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

5 -10 -20 -tots
1
-
2
-
3
-
4 >




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament

  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas aqueles comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat
BANER2: 468x60 Aran TV

Perfil

Categorias

Las mai...

Mai d'articles

Archius




Etiquetas

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions