CAPÇALERA2: AMICS DE JORNALET

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dimècres, 18 d'octòbre

Domergue Sumien · Questions de lenga occitana

Diluns, 19.6.2017 03h00

Aisina, esplech, gatge, ustilh...


Comentaris 27 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (9 vòtes)
carregant En cargament


Per parlar d’“aisina” (en anglés “tool”, en francés “outil”), l’occitan manca pas de mots. Se pòt dire per exemple:
 

aisina, nom femenin emparentat amb lo catalan eina
 
esplech (en auvernhat, sud-lengadocian e gascon espleit), nom masculin
 
gatge, nom masculin
 
ustilh, nom masculin.
 
— Se tròba tanben las formas instablas utís, otís, autís que son probable de francismes (del francés outil).
 
Un “ensemble d’aisinas” (en francés “outillage”), se pòt dire entretant esplecha, nom femenin (en auvernhat, sud-lengadocian e gascon espleita).
 
Lo tipe ustilh o ostilh remonta al latin tardiu usitilium. Aqueste darrièr es un nom nèutre singular, que ven d’usitilia, nom nèutre plural, del latin classic ūtensilia “ustensilhas”, que ven el meteis d’ūti “se servir de, emplegar”, amb l’influéncia probabla del latin popular ūsāre “emplegar” e d’usitari “utilizar sovent”, el meteis un frequentatiu de ūtī “utilizar”.
 
La forma francesa outil ven tanben d’usitilium.
 
Dins l’usatge occitan, las formas ont la sequéncia st deven t coma dins utís, otís, autís, s’explican per l’influencia del francés outil. Se la desparicion d’s davant t es normala en francés, es pas normala en occitan. Ara, tot bèl just, las formas occitanas ont st deven t coma utís, otís, autís apareisson tardivament, a l’epòca de la dominacion lingüistica francesa. En occitan medieval, abans la dominacion del francés, trobam solament ustilh o ostilh.
 
S’atròba que las formas amb st coma ustilh o ostilh son encara pro vivas en occitan actual. Lavalada las mençona totas doas dins son diccionari de lemosin modèrne. Palai mençona ustilhs al plural dins son diccionari de gascon modèrne, entretant...
 
Lo tipe ustilh sembla mai espandit qu’ostilh e deu far partida legitimament de l’occitan estandard. Se consideram l’usatge viu dels sinonims coma aisina, gatge, esplech (espleit) e ustilh, mancam pas de ressorsas e vesèm qu’es completament inutil de s’embarrassar dels francismes utís*, otís* e autís*.
 
(La forma otís* es un arquetipe del francisme. Lo pas d’otís* a autís* es pas autra causa de la transformacion de o- iniciala en au-, fenomèn frequent e banal dins fòrça dialèctes, amb una intensitat particulara en gascon, un pauc coma coma dins onor > aunor, obrir > aubrir... La forma utís es probable lo resultat d’una mescla segondària entre la forma autentica ustilh e lo francisme otís*).
 
abonar los amics de Jornalet



publicitat



Comentaris

31 de julh 15.52h

En las Valadas, o almenca en Val Saint Martin, nos díem "aise", aub lo sens general de "outil, instrument" e aub lo sens particulier de "vaisselle". Malairosament, lis termes dovrats autra las Alpas probablament serien pas comprensibles per un locutor alpenc piemontés, malgrat lo vesinatge aub lo motz "aisina".


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

26 de junh 16.06h

#25 Mercés per l'explic!


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

26 de junh 11.03h

#24 Coma Pèir o ja suggerit (#14), versemblablament, es lo plural francés 'les outils' (amb una -l ja muda) qu'a donat en occitan 'los otís', e l'-s es restada puèi al singular: 'un otís'.

Lo francés 'un outil' (amb una -l ja muda) a donat en espanhòl 'un útil' al sègle XIX, forma que s'es alinhada sus l'adjectiu espanhòl ja existent 'útil' que significa "util (practic, necessari)". Es aquò que deu explicar 'l' en espanhòl. Benlèu tanben l'influéncia del francés escrich 'outil... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

26 de junh 05.59h

Çò qu'es pas clar per ieu, innocentàs que soi, es cossí explican lo pas del mot francés outil a otís, utís? Compreni perfèitament ll'adaptacion del mot francés outil en útil en espanhòl , amb l'"l" finala e pas cap de "s", çaquelà compreni pas brica lo cas occitan. Ont es passada l'"l" d'outil dins lo mot occitan e perqué una "s"? D'aquí la question: de quant data l'amudiment de l'"l" d'outil en francés ? Deu ser un fenomèn contemporanèu, non? Sègle 20, probable ? Al sèg... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

24 de junh 10.51h

• Petita lista (non acabada) de mots tà díser “ustensilha, ustilh, utís” en gascon: — abarec, amandenc, apèr, atruna/truna, embusto, enginh, estiflet, gatge/gadget, godrèla, estrument/esturment/instrument, hèrra, fèrrament/hèrrament, maneita/manèstra, ostilh/ustilh, otís/utís, ustensilha, ustòri/ustòrri…
• Tà mantrun mot (embusto, amandenc, gatge, ustòri, utís…) que’s hè un passatge semantic frequent entre l’idea d’ustilh e la de “trachamand, vauarren” o... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

24 de junh 09.20h

#21 Per 'ustorri', non volerétz díser ustòrri o ustòri? Lo mot qu'ei ustòri, emplegat a Baiona, en las Lanas (segon Palay) e en Bigòrra (segon Massourre). Que supausi que represente ua forma despreciativa d' ustilh per afixacion (afixe despreciatiu -òrr-). *ustí >ustòrri > ustòri = utís grós e empachós.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

23 de junh 07.47h

Que caleré precisar las nuanças enter 'utís', 'ustensilh' e 'ustorri'. Per noste, gatge e ostilh que son meilèu sinonimes d'ustensilh, que non lo d'utís. E que cau har atencion los mots occitans utís, gatge e ustorri que's pòden aplicar a ua gent mentre lo mot francés outil n'ac pòt pas. Qu'es un "praube utís " "un praube gatge" o e un 'ustorri' que's pòden díser d'ua gent, per exemple. Ua traduccion literala vòu pas díser arren en francés.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

22 de junh 11.55h

#19 Bon, la vertat, pensi pas briga probable que utís sia un mot indigèn en gascon (e enqüèra mensh en las modalitats non gasconas de l'occitan) totun pas per las rasons qu'indicatz, puishque la t intervocalica latina pòt demorar intacta en gascon e de mots gascons viatjaires en occitan non gascon n'i a, ni per de questions d'accent, l'accent d'utís non pausa pas problèma en aquesta ipotèsi, lo mot derivant per decomposicion. Totun, 1- lo mot qu'ei hòrt isolat en lexic 2- n'ei pas a... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

22 de junh 11.07h

#17 Tròp simple, l'argument de la t intervocalica. vetellus - > vetèth, vita -> vita etc. Utís que poiré estar d'origina gascona, a la hèita fin ;-) .


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

22 de junh 08.47h

#17 que'n sèi mensh que'n disetz e mei que'n pensatz. totun, aquò n'ei pas la question, que nse'n fotem de jo. N'avetz pas comprés çò qu'apèri "faussa descomposicon": en aquesta ipotèsi, ute(n)sillum qu'ei faussament prengut com un diminutiu, lo d'utés vadut utís.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

5 -10 -20 -tots
1
-
2
-
3 >




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament

  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas aqueles comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat

Perfil

Categorias

Las mai...


Mai d'articles

Archius




Etiquetas

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions