CAPÇALERA: publicitat jornalet
CAPÇALERA2: FAI-TE SOCI

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dimècres, 18 de setembre

Tònho Castet

Divendres, 24.3.2017 03h00

Oiconimia dera Val d’Aran


Comentaris 5 comentaris    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (5 vòtes)
carregant En cargament


Judith Bòria

Ath hons, ath miei dera imatge, Çò de Peirona convertida ara en Plaça dera Glèisa
© Archiu Generau d’Aran. Colleccion de fotografies der Archiu. 190008730000068




Etiquetas
aran, casa, castet, oiconimia, oiconimiaaran, oiconimiaaranaran, oiconimiaaranaranaran

Enes pòbles dera nòsta Val que i auem encara un element immateriau, mès plan important, que hè partida deth nòste patrimòni istoric e linguistic, ei eth “Çò”, eth nòm pròpri de cada casa.
 
Ara que eth nòste País trabalhe ena candidatura entà qu’era Unèsco ne declare tot er ensems coma Patrimòni Mondiau ei bon moment entà hèr eth trebalh d’arremassada dera oiconimia[1] des nòsti pòbles.
 
Se que non, a conseqüéncia des cambiaments ena manèra de víuer e tamb eth temps corren eth risc de desaparèisher. Un risc que non an es cognòms des persones pr’amor qu’aqueri demoren escriti en Registre Civiu, Partida de Batialhes, Carta d’Identitat, eca… çò que non passe tamb eth nòm des cases, que transmetut de forma orau, se va delint tamb eth temps.
 
Enquia non hè guaire eth nòm dera casa ère tan important o mès qu’eth cognòm entà identificar e  arreconéisher a quauquarrés: Pau de Çò de Madrona, Joan de Çò de Jacinto, Joan de Çò de Joan de Jaime, Jusèp de Çò de Joanet, eca.
 
Non emplegàuem pas eth cognòm, senon eth nòm dera casa, qu’ère ua sòrta d’etiqueta o còde de barres, que te balhaue era informacion basica sus era persona en tant qu’integrant d’aquera casa: reputacion, estatus, credit, proprietats, nivèu sociau… (veir “Putes e Lairons” en Jornalet de 14.05.2015).
 
Eth nòm dera casa ère tan important que en bères ues ère escrit en pèira en lumedan  (veir “Era Crotz de Bedoth” en Jornalet de 30.09.2016). A truca d’ans que tot se botjaue e cambiaue, mès era casa aranesa e eth sòn nòm tenguien fòrt en temps mès enlà des cognòms qu’anauen cambiant tamb es cognòms des eiretièrs.
 
Aguest demostratiu aranés “Çò”, qu’ei brac en letres mès long en significats.
 
Quan parlam de Çò de Joanchiquet parlam dera casa des de Joanchiquet, mès tanben mos referim as proprietats des de Joanchiquet, tèrres, prats, bòrdes, bèsties, e sustot ara comunitat, ath grop de persones que i demore. Er equivalent “Es de Joanchiquet”, ja se ve qu’ei plurau[2].
 
Eth “Çò, era casa, qu’ei un tot productiu, afectiu, psicologic, sociau, part dera identitat de cadun. Era casa aranesa qu’ère er element basic que conformaue era societat, eth pòble. Dejà en aspècte arquitectonic era casa aranesa qu’ei d’ua tipología pròpria[3].
 
Ena arremassada des oiconims qu’auem hèt deth pòble de Vilamòs  (Lairissa, Val d’Aran) auem identificat aumens ua seishantea de nòms de casa istoriques.
 
Son aguesti: Badia, Barbèr, Bertranet, Bertranon, Blasi, Borièr, Bragard, Caseta, Crasta, Escolans, Farrè, Gai, Galhon, Guilhamig, Guilhèm, Hònt, Hustèr, Jacinto  (Laojós), Jaime, Jarrós, Joan de Jaime, Joanchiquet, Joanet, Jusèpa, Lajan, Lúcia, Madrona, Marion, Maruquí, Maties, Mingo, Miquèu, Monge, Mossen Jaime, Oelhèr, Pajarito, Paquet, Pau, Paylòch de Baish, Paylòch de Naut, Peirona, Pèp, Père Antoni, Placeta, Quica, Quisson, Rectoria, Riba, Rictor, Roata, Ròs, Sanset, Sants, Saplan, Sartet, Sebastiana, Shelina, Solèr, Teishinè, Uart.
 
Juli Soler i Santaló ena sua visita de 1906 a Vilamòs que ja ne compdèc cinquanta sies de cases.
 
Eth metòde emplegat entà hèr aguest recensament qu’a estat era arremassada orau entre vesins deth pòble[4] e odegant ena documentacion[5] des archius depausadi en AGA Archiu Generau d’Aran en Arròs.
 
Era màger part, quaranta cinc, d’aguestes cases que encara demoren ben quilhades, dubèrtes e abitades aué en dia.
 
En çò que tanh as autes: Çò de Guilhamig, qu’ei un pati privat, Çò de Joanchiquet, qu’ei un musèu, Çò de Paylòch de Baish, qu’ei un pati privat, Çò de Sants, qu’ei ua plaça e parcatge publics, Çò dera Caseta, qu’ei ua bastissa d’otèl inacabada, Çò dera Roata, qu’ei un pati privat, Çò deth Monge, qu’ei ua bastissa d’otèl inacabada, Çò deth Sartet qu’ei un pati privat, Çò deth Barbèr qu’ei ua bòrda, Çò de Maruquí qu’ei un pati privat, en lòc a on i auie Çò de Maties ara i a uns apartaments e a on  i auie Çò de Peirona aué i auem era Plaça dera Glèisa  (veir fòto).
 
Aguesta relacion de nòms de cases araneses ei tanben un reflèxe dera realitat lingüistica d’alavetz, ja que non se trapen guaires tèxtes en aranés mès entà darrèr deth segle XXu. En es documents qu’auem cercat es escrivans que se servien deth castelhan, deth catalan e bèth un deth latin, per tant sonque an demorat en aranés es nòms des cases, es persones e es lòcs.
 
Totun cau tier compde que bèri oiconims que mos an arribat per transmission orau son un shinhau deformadi: Es deth Hustèr > Es de Tustè, Bertranet > Betranet, Bertranon > Betranon, Galhon > Gayon, Oelhèr > Guelhè, Rictor > Rittó, Tres Pujòs > Trespojos.
 
Atau podem veir que vint-e-dues cases se corresponen tamb eth nòm d’ua persona, dètz-e-ueit que pòrten nòm d’òme, quate d’hemna e dètz tamb nòm de mestièr: Es de Rictor, Es de Barbèr, Es des Escolans, Es de Farrè, Es der Hustèr, Es deth Monge, Es deth Oelhèr, Es deth Sartet, Es deth Teishinè, es deth Borièr.
 
Vint-e-nau des cases ja apareishen desde hè pròp de cinc segles en manuscrits dera documentacion familiara de Çò de Lúcia e de Çò de Joanchiquet, qu’ei depausada en Archiu Generau d’Aran: Çò de Joanchiquet (1544),Çò deth Gai (1602), Çò dera Riba (1682), Çò de Lúcia (1682) ,Çò de Quica (1683), Çò dera Badia (1698), Çò de Peirona (1699), Çò de Blasi (1703), Çò de Guilhèm (1705), Çò de Laojós (1706), Çò de Sants (1708), Çò dera Caseta (1710), Çò de Joan de Jaime (1713), Çò dera Roata (1723), Çò de Bertranon (1725), Çò de Pau (1725), Çò deth Sartet (1730), Çò de Sants (1731), Çò de Guilhamitg (1731), Çò deth Barbèr (1732), Çò deth Bragard (S.XVIII), Çò de Miquèu (S.XVIII), Çò deth Hustèr (S.XVIII), Çò de Père Antòni (S.XVIII), Çò de Sebastiana (S.XVIII), Çò dera Crasta (S.XVIII), Çò de Maruquí (1817), Çò de Blasi (1835), Çò de Maties (1850), Çò de Pailòch (1882).
 
Apareishen tanben: Çò deth Borièr en un empenhorament de 1850, Çò deth Ròs en uns capitols matrimoniaus de 1723, Çò de Sanset en un censau de 1592 e Çò deth Uart  en ua venta de 1850, mès aguestes quate cases non sabem identificar a on serien plaçades. 
 
Eth percentatge de permanéncia des cases de 1544 enquia ara qu’ei ben naut.
 
Be n’an d’istòria aguestes cases, tanta,  que vint-e-dues d’eres an patrimòni a protegir, ja sigue era madeisha casa o bèth element arquitectonic, coma er horn, eth lumedan de pèira, es penaus, eth portau, eth relòtge de solei; Çò de Bertranet, Çò de Bertranon, Çò de Galhon, Çò de Guilhèm, Çò de Jacinto (Laojós), Çò de Jaime, Çò de Joan de Jaime, Çò de Joanchiquet, Çò de Jusèpa, Çò de Lajan, Çò de Lúcia, Çò de Marion, Çò de Miquèu, Çò de Pajarito, Çò de Paylòch de Naut, Çò de Pèp, Çò dera Rectoria (Ignasi), Çò deth Bragard, Çò deth Hustèr, Çò deth Jarrós, Çò deth Oelhèr, Çò deth Teishinè.
 
En Vilamòs, pòble respectuós tamb es tradicions encara batien es cases naues que bastissen o apraien tamb un nòm: Çò d’Emilio, Çò de Marsol, Çò de Pocorull-Castet, Çò dera Fòrja, Çò dera Garièra, Çò de Tres Pujòs, Ço de Benita, Çò de Vista Aneto, Çò dera Casita, Çò de Larrañaga, Çò de Ignasi, Çò de Cristina, Çò de Cortada, Çò de Mitjà, Çò de Cespedes-Villamates, Eth Larèr, Eth Refugi, Era Agla, Santa Barbarà, …
 
Ath delà se passejatz peth pòble  poderatz veir eth nòm, eth Çò de cada casa, hèt en husta penjat en lumedan, prètzhèt der artesan Jaime Esteve Relha des de Marion (veir fòto).
 
Ua polida manèra de sauvar era nòsta memòria e perpetuar ua tradicion, dera que n’auem volut parlar ací en Jornalet entà que non se pèrde ne se desbrembe. Dera madeisha manèra que suenham es pèires des nòstes glèises, que cau tanben cuedar aguest simbèu d’identitat de cadun qu’ei eth nòm dera casa.
 
Calerie hèr un trebalh d’oiconimia coma cau en tot remassar es nòms de cases dera Val e identificar-les plaçant ena façada un pannèu o placa normalizada entà tota era Val e tamb un còde QR que balhèsse era informacion basica.
 
Serie ua polida manèra de condar era nòsta istòria a toti aqueri toristes que gàndien pes nòsti carrèrs.
 
 
 
 
 
Tònho de Çò de Lúcia de Vilamòs.
 

 
[1] Era  oiconimia ei era branca dera onomastica qu’estúdie es nòms pròpris des cases.
 
[2] CARRERA, Aitor. Gramatica aranesa, (pag.83). Pagès editors, 2010.
[3] ROIGÉ, Xavier; ESTRADA, Ferran; BELTRAN, Oriol. La casa aranesa. Garsineu Edicions, 1997.
 
[4] Arregraïm era collaboracion ena remassada des nòms des cases a: Marcèl de Çò de Joandejaime, Pilar de Çò de Lúcia, Fineta de Çò de Madrona, Joan de Çò de Laojós, Joserito de Çò de Joanet, Jaime de Çò de Marion, Magdalena de Çò de Joanet e Jusèp Antòni de Çò dera Hònt d’Arres.
 
[5] HONS AGA190-11 / Çò de Joanchiquet de Vilamòs e HONS AGA190-140 / Çò de Lúcia de Vilamòs.



Taula sinoptica des nòms des cases de Vilamòs 
 
Oiconim Ubicacion* Actualament 1a referéncia Proteccion
Badia Trav.Sta.Barbarà-Q Abitada 1698  
Barbèr Sant Francés-Q Bòrda 1732  
Bertranet Sant Francés-D Abitada   Lumedan-horn
Bertranon Sant Francés-D Abitada 1725 Lumedan-pas
Blasi Major-D Abitada 1703  
Borièr Desconeishuda   1846  
Bragard Plaça Glèisa-D Abitada SXVIII  
Caseta Carrèr Sant Jusèp Òtel inacabat 1710  
Crasta Santa Barbarà Abitada    
Escolans Plaça Major-D Abitada    
Farrè Trav.Sta.Barbarà-D Abitada    
Gai Major-D Casa Rurau 1602  
Galhon Trav.Sta.Barbarà-D Abitada   Portau-arcada
Guilhamitg Major-D Pati privat 1731  
Guilhèm Trav.Sant Jusèp-D Abitada 1705 Lumedan-casa
Hònt Major-D Abitada    
Hustèr Sant Antoni-D Abitada   Penaus-horn
Jacinto-Laojós Santa Barbarà-D Abitada 1706 Lumedan-casa
Jaime Sant Blasi-Q Abitada   Horn
Jarrós Sant Francés-D Abitada   Relòtge-portau
Joandejaime Major-Q Abitada 1713  
Joanchiquet Major-D Musèu 1544 Conjunt
Joanet Sant Antòni-D Abitada    
Jusèpa Carrèra-D Abitada   Penaus-horn
Lajan Major-Q Abitada   Horn
Lúcia Sant Antoni-D Abitada 1682  
Madrona Major-Q Abitada    
Marion Santa Barbarà-D Abitada   Penaus
Maruqui Santa Barbarà-D Pati privat 1817  
Matíes Santa Barabarà-D Apartaments 1846  
Mingo Hònt-D Abitada    
Miquèu Major-Q Abitada    
Monge Carrèr Sant Jusèp Òtel inacabat    
Mossen Jaime Hònt-D Abitada    
Oelhèr Santa Barbarà-D Abitada   Portau
Pajarito Plaça Major-Q Abitada   Penaus-horn
Paquet Trav.Sta.Barbarà-D Pati privat    
Pau Major-D Abitada 1725  
Paylòch B. Costeretes-Q Pati privat    
Paylòch N. Sant Ròc-Q Abitada 1882 Portau
Peirona Plaça Glèisa Plaça 1699  
Pèp Trav.Sta.Barbarà-Q Abitada    
Père Antòni Carrèra-Q Abitada    
Placeta Sant Miquèu-D Abitada    
Quica Plaça Major-Q Abitada 1683  
Quisson Sant Blasi-D Abitada    
Rectoria Plaça Major-Q Abitada   Penaus-horn
Riba Major-D Abitada 1682  
Rictor Major-D Abitada    
Roata Hònt-D Pati privat 1723  
Ròs Desconeishuda   1723  
Sanset Desconeishuda   1592  
Sants Major-Q Plaça/parcatg 1708  
Saplan Major-D Abitada    
Sartet Sant Blai-Q Pati privat 1730  
Sebastiana Santa Barbarà-D Abitada    
Shelina Santa Barbarà-D Abitada    
Solèr Major-D Abitada    
Teishinè Sant Blai-D Abitada    
Uart Desconeishuda   1850  

*Era Letra D (Dreta) o Q (Quèrra) indiquen que era casa ei plaçada ara man dreta o man quèrra deth carrèr en sentit de autan a cogant. Ja se pòt veir que lèu totes son plaçades a dreta cercant era orientación ath solei.


abonar los amics de Jornalet



publicitat
BANER1-2-3: DGPL DICTADES



Comentaris

4 de febrièr 14.28h

Magnifico trabajo. Muchas gracias

No soy docente ni cathedra sino una anciana de Francia ahora jubilada, muy curiosa de los diferentes pueblos de nuestros antepasados, antepasados muy diversos en nuestra familia y conjunto muy atractivo de los cuatros vientos de Europa, aunque el apellido de nuestra familia y de sus herederos actuales (mis hijos y nietos) venga de Aràn.

Porque me interesan mucho conozco bastante bien las costumbres del Pais Vasco, Occitanía (la antigua y grande, la de... Legir la seguida


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

26 de març 12.23h

#3 *felicitats>FELICITACIONS (castelanisme) - bèth temps a - pauta = cat. Pota, cast. Pata, e non pas Règla, nòrma (cast. Pauta, catanyol *Pauta) - pòble = nacion, Vilatge = cast. Pueblo (catanyol Poble) - utisSi - grÀcies. Lo clavièr SwiftKey per tauletas e telefònes Android corregís en cinc lenguas ath còp, inclutz l'occitan.


Valora aquest comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 1
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

24 de març 22.45h

Felicitats Tònho!!!
Un viatge mès as hèt un trebalh rigorós e plen de senh e amor peth tòn pòble e pera Val. Bet-tens-a auiem conençat a arremassar es nòms des cases de toti es pòbles e, a on se conservaue, era merca dera madeisha que servie entà mercar besties, utisi, ... o es socs que se baishauen deth bòsc. Eth tòn trebalh ei ua bona pauta a seguir.
Fòrça grácies per tot lo que hès!!!


Valora aquest comentari:   votar positiu 3   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

24 de març 21.39h

Çò de Madalena

Bossòst


Valora aquest comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

24 de març 13.41h

"non... senon..." : calc deth catalan?
pòble>vilatge
arregrair>(ar)remerciar, mercejar
*ubicacion (ispanisme sud-american) >localizacion, situacion, posicion
respectuós DE
*cuedar>sonhar, suenhar, prene cura
parcatgE
*òtel>otèl, ostalaria/ostaleria


Valora aquest comentari:   votar positiu 3   votar negatiu 7
Respondre comentari replica Comentari inadequat   Formulari d'abús de comentari

5 -10 -20 -tots
1




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament

  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas aqueles comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat
BANER1-2-3: DGPL AN LAFONT

Perfil

Tònho Castet

Tònho Castet logo rss

Musician, acordeonista integrant dera formacion Es Paums. Diplomat en psicologia. Mastèr en Direccion de Vendes. Èx professor de Relacions Umanes de Dale Carnegie.

mai d'informacions

contactar l'autor

Las mai...


Mai d'articles

Archius




Etiquetas

castet   condò  

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions