CAPÇALERA: IEA-AALO
CAPÇALERA2: FAI-TE SOCI

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dimècres, 26 de junh

Vicent Marqués · La bona taula

Dimenge, 21.10.2018 03h00

Los flans (I)


Comentaris Pas cap de comentari    
Dolent Fluix Bo Molt bo Fabulós (3 vòtes)
carregant En cargament


Son de dessèrts universals, coneguts (en Euròpa, almens) dempuèi de tempses plan ancians, benlèu anteriors quitament a la paraula escricha.
 
Quand s’agís de causas tant ancianas se fa impossible de n’establir la provenença. Dins lo libre d’Apici De re coquinaria[1] (sègle Ir) n’apareis ja una recèpta amb lo nom de tyropatinam (mot compausat de tyro —d’origina grèga: lach calhat, formatge— e patinam, sòrta de caçòla) mas es fòrça probable que, amb de noms mai impersonals, coma uòus amb lach, recuècha, etc, foguèsse ja conegut a d’epòcas anterioras. Dins la traduccion en francés que la faguèt Lefebvre de Villebrune del Banquet dels òmes savis, òbra d’Atenèu de Naucratis, i a una frasa de l’istorian Efip d’Olint (sègle IV a.C.) que fa aital:
 
            Als dessèrts sortiguèron de pan d’espècias, un pastisson de sesam, un flan, d’uòus en abonde: o mangèrem tot.
 
Lo mot flan proven del francic flado (còca, pastisson) e passèt a l’occitan e al catalan per mejan del francés, segurament per çò qu’entre los francs deviá èsser fòrça popular. Èra una denominacion generica que s’emplegava per nommar tota sòrta de còcas e pastissons. De flado derivan tanben los flaòns dels Païses Catalans e las flausonas occitanas, pastissons e tortons de formatge tendre.
 
Los flaòns e los flans son de causas desparièras que se pòdon definir de la meteissa manièra: dins totes dos cases s’agís de lach calhat, mas per mejan de procediments diferents. A l’ora d’ara, los flaòns se fan amb de formatge tendre de feda mas benlèu originàriament se preparavan amb lo calhàs, qu’a una consisténcia fòrça semblabla a la del flan; es pas brica estranh, donc, que las gents los nommèsson indistintament. Dins lo Libre de Sent Soví i a una recèpta de ’lach plan bon al forn’[2] qu’es pas res mai qu’un flan sens sucre. L’autor lo compara a qualque classa de flaòns:
 

Se vòles manjar de lach bolhit al forn, se fa aital: prenètz de bon lach fresc, escolatz-lo plan; e quand serà plan escolat, metetz-lo dins una caçòla bèla o pichona, segon lo lach e los manjaires. E metètz-i d’uòus batuts, tantes que n’i aja un per òme; e metètz-i de burre segon que coneisseretz que n’i aja de besonh, e de bonas espècias e fòrça safran. E quand ajatz fach aiçò, ane al forn e còga doçament, e gardatz que còga pas tròp. Mas lo lach aquel quand serà cuèch e pres e espés amb la semblança de flausona, sapiatz qu’es un fòrça bon manjar.
 
Segon la recèpta d’Apici, l’unica diferéncia entre los flans d’alavetz e los actuals es qu’eles los fasián amb de mèl e nosautres amb de sucre, malgrat que siá possible que i aguèsse tanben qualque autra varianta, segon l’endrech, qualque flan salat o especiat. Cossí que siá, son un dels lepetitges mai apreciats de totes los tempses e totas las latituds, possiblament los unics qu’an aumentat considerablament lor airal de difusion e se son escampilhats per totas las geografias sens trobar cap de resisténcia.
 
Dins l’airal occitanocatalan (dels Païses Catalans), aquò podiá pas èsser autrament, i sèm fòrça afeccionats. O afortiguèt lo jornalista e politic Ferran Agulló[3] dins lo Llibre de la cuina catalana:
 
E mai siá generalizat pertot dins lo Mond, aquel dessèrt requist sentís a quicòm d’en cò nòstre. Se, coma disèm, a envasit totas las cosinas, lo trobaretz pas jamai de manca dins las listas de nòstres restaurants de tota sòrta, e es frequent, los jorns de fèsta sustot, dins los ostals particulars, partejant amb la crèma los onors dels repaisses de vòta.
 
Òc, venon a taula amb quina excusa que siá, e per los jornadas importantas, coma Nadal o las fèstas de carrièra son encara mai frequents, sens comptar las fèstas dels sants, los anniversaris e los repaisses de nòças o los batejats. Agulló coneguèt pas los flans embalats en plastic e se poguèt pas imaginar tanpauc l’efièch degeneratiu qu’aurián los dessèrts industrials sus las coneissenças culinàrias dels restaurants e dels particulars, e, de rebucada, entre lo paladar del vesinat en general, de mai en mai estopós. Los dròlles, ara, demandan los flans per lor nom comercial, qu’es lo sol que coneisson, per çò que las maires ne sabon pas ni ne vòlon pas far. Perqué los deuriàn far, se se vendon ja faches? Es una question qu’a pas quitament de sens. Entre los flans industrials i a de tot, n’i a que se pòdon manjar quitament, ça que la, de segur, son de filhs abastardits de la quimia modèrna e poiràn pas aver jamai la molesa del lach que ven de calhar, la delicadesa dels flans naturals qu’avèm totjorn manjats, manhacs e tremolants coma las popas d’una nòvia qu’aguèri quand èri jove.
 
Es estat totjorn considerat coma un lepetitge e es aital que lo trapam dins una poesia entitolada ’Bona vida’ e que foguèt publicada dins lo setmanièr L’Esquella de la Torratxa del 5 d’agost de 1892[4]:
 
Menjarai de bistècs, de rostits,
menjarai de bon fricandèl,
menjarai de bons flans, de croquetas...
menjarai de çò melhor.
Passejarai en carretèla[5]
o montat sus un ric caval
per totas las carrièras e plaças
tot lo jorn de naut en bas.
Portarai amb fòrça elegància
de sabatas de ric vernís
e quitament anarai a l’ostal de campanha
quand piquarà tròp lo solelh.
Aqueste biais o plan de vida
quand me maridarai adoptarai,
se mon esposa a de pessetas
sufisentas per o poder far.[6]
 
 
 
 
 
 
[2] Benlèu la volètz legir en catalan. Ditz aital: "Si vols menyar let bulida al fforn, se ffa axí: prenets de bona let ffesqua, e colats-la bé; e quant serà bé colada, matets-la en una casola gran ho poqua, segons que sia la let ne’ls menjadors. E matets-hi hous debatuts, tants que n’i aya hun per homa; e matets-hi mantegua sagons que conexarets que n’i aya manester, e de bones espícies e molt seffrà. E quant asò ayats ffet, vaya al fforn e cogua anmor; e gordats que no cogua massa. Mas la let aquella con sia cuyta e presa he espesa a semblant fflahons, sapiats que és molt bon menyar.”
 
[3] Ferran Agulló i Vidal (Girona, 1863; Santa Coloma de Farners, 1933) èra un jornalista, poèta, gastronòm e politician catalan.
 
[4] Aquel numèro l'avètz aicí: http://prensahistorica.mcu.es/es/publicaciones/numeros_por_mes.cmd?idPublicacion=6203&anyo=1892
[5] Carrettella, nom italian, carreta de quatre sètis.
[6] Benlèu lo volètz legir en catalan, per çò de las rimas: Menjaré biftechs, rostits, / menjaré bon flicandó, / menjaré bons flams, croquetas... / menjaré de lo milló. / Passejaré en carretela / ó montat en rich caball / per tots los carrers y plassas / tot lo día amunt y avall. / Vestiré ab molta elegancia / sabatas de rich xarol, / y fins aniré á la torre / quan apreti massa’l sol. / Aquest modo ó plan de vida / quan me casi adoptaré, / si ma esposa té pessetas / suficients per pogue’ho fé.





abonar los amics de Jornalet
 



publicitat
BANER1-2-3: DGPL DICTADES



Comentaris


No hi ha cap comentari




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament

  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas aqueles comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat
BANER1-2-3: DGPL AN LAFONT

Perfil

Vicent Marqués · La bona taula

Vicent Marqués · La bona taula logo rss

Cosinièr e escrivan, presenta dins aquesta tribuna çò de melhor de la cosina populara occitana.

mai d'informacions

contactar l'autor

Categorias

Las mai...


Mai d'articles

Archius




Etiquetas

cosina   defarda   flaons   flausons   marqués   pan banhat  

D'autres articles


Jornalet, gaseta occitana d'informacions